prabhu baink new

वृहत नेपालभाषाया खंग्वः धुकू, नेपाल संवत् ९१२/सन् १७९२

छुं दिं न्ह्यः पिदंगु थियोडोर रीकार्डों सम्पादन यानादीगु नेपालभाषाया खँग्वः धुकू ‘अ डिक्सनरी अफ नेवारी ल्यांग्वेज’या बिषयस भाजु तेजरत्न कंसाकारं च्वयादीगु समीक्षा लाय्कू बाःछिपौ (दँ १२ ल्याः १०)स पिदंगु खः । थुगु च्वसुयात हलिंन्यंकया नेवाःतय्सं ब्वने खनेमा धयागु ल्याखं उगु च्वसुयात थुगु साइटय् नं लाय्कू बाःछिपौया सहकार्यय् न्ह्यब्वयाच्वना । –सं.

१. म्हसीका
‘अ डिक्सनरी अफ दी नेवारी लैग्वेज’ १७९२ वंगु चैत्र ८ कुन्हु यल माया केन्द्रय् छगू विशेष ज्याझ्वःया दथुइ आपालं स्वदेशी व विदेशी विद्धानतय्गु ब्वतिइ विमोचन जुल । थ्व खंग्वःधुकूया निंतिं क्यापोचिनी मिशीनोरीया छम्ह दुजः जिओभिनी गोभानी ग्वालर्वेटो दां मासां नेपालभाषाया दकले तःधंगु व पुलांगु खँग्वः धुंकू तयारीया निंतिं सन् १७६१ निसें १७८० तक ज्या यानादीगु खः । क्यापोचिनी मिशीनरीत इटालीं वयाः येँ व यलय् च्वनाः सन् १७६९ स पृथ्वी नारायण शाहं पितिना मछ्वतले क्रिश्चियन धर्मया प्रचार यानाच्वंपिं खः । नांजाःम्ह इटालियन विद्धान लुसियानो पांटेकं क्यापोचिनी मिशीनरीया ऐतिहासिक विवरण थःगु सफू ‘दि इटालियन मिशनरी इन तिब्बत एण्ड नेपाल’स न्ह्यथनादीगु दु । थुगु खँग्वः धुकूया मौलिक पाण्डुलिपि हाकूगु मसिं नेपाली लोक्ता भोंतय् च्वयाः इटाली रोमया क्यापोचिनी अभिलेखालय्स तयातःगु दु ।
२. खँग्वः धुकू
आः पिदंगु खँग्व धुकूया फोटोकपी संस्करणया सम्पादनय् कोलोम्बो विश्वविद्यालयया प्रोफेसर थेडोर रिकार्डाे व अवकास कयातःम्ह प्रोफेसरं भूमिका च्वयातःगु दु । प्रोफेसर रेकार्डो छम्ह इन्डोओलिष्ट व फिलोलोजिष्ट जुयाः वय्कःया मू विषय नेपाःया संस्कृति व इतिहासया अध्ययन खः । थ्व खँग्वःया सज्जा व तयारी फरनान्डो अजेभेडा यानादीगु खःसा पिकाकः बज्र बुक्स, येँ खः । थुकि ५०४ पानाय् तिन हजार स्वयां अप्वः खँग्वः दुथ्यानाच्वंगु दुसा आःतक्क पिदंगु खँग्वः धुकूत मध्ये थ्व वृहत जुयाः फुक्क खँग्वः दुथ्याःगु जुयाच्वंगु दु । थुकि दुथ्याकातःगु खँग्वःत प्रचलित लिपिं च्वयातःगु दु । नेवाःतय्गु अति बांलाःगु मेगु रंजना लिपि धार्मिक ग्रन्थ व देगः देगलय् आखः कियाः छायेपिकेगु निंतिं जक छ्यलीगु खः ।
३. खँग्व धुकुतिइ दुथ्याकातःगुया स्वरूप
थ्व खँग्वः धुकुतिइ नेवाः भाय्या आखःया वर्णाक्रमकथं दुथ्याकातःगु दुसां थुकि ब्याकरणया स्तर गथे नां, सर्वनां, यासु, विशेषण आदियात थाय् बियातःगु खनेमदु । खँग्वःया अर्थ फुक्कं इटाली भाषां बियातःगु दु, उकथं हे ब्याख्यात्मक खँपु वा दुथ्याकातःगु खँग्वःयात मेगु खँग्वःनाप दाना स्वयेकथं मदु । थुकि विशेषकथं स्वर वर्ण व ब्यञ्जन वर्ण आः प्रचलनय् वयाच्वंगु देवनागरिकथं मखयाच्वंगु तसकं सन्तुष्टिया विषय खः । गथे थुकि देवनागरिया स्वर लिपि ÷ ऋ, ऋृ ÷लृ, ल्रृृ ÷या खँग्वः दुथ्याकातःगु मदु । उकथं हे तालब्य ÷ष व श÷या खँग्वःत मदु । मुर्धन्य आखः÷ट,ठ ड,ढ,ण ÷या व संयुक्त आखः ÷क्ष, त्र , ज्ञ ÷आखःत नेपालभाषाय् तद्भव खँग्वलय् जक छ्यलीगु याइ । खँग्वः धुकुतिइ दुथ्याकातःगु फुक्क नेवाः खँग्वःत अल्पप्राण सःत गथे ÷फ, थ, खः÷ महाप्राण ÷भ, ध, घ,÷म्ह, न्ह,न्ह्य,न्ह्यो,÷ल्ह,ह्व,ह्य÷ नेवाः भाषाय् न्ववायेत माःगु फुक्क हे महत्वपूर्ण सः दुथ्याःगु खँग्वः दुथ्याकातःगु दु । थुकथं थुगु खँग्वः धुकितिं १८रौं शताब्दीपाखे च्वइगु भाय् स्वयां न्ववाइगु नेवाः भाय्या खँग्वःयात प्रस्तकथं न्ह्यथनातःगु दु धयागु प्रोफेसर रिकार्डोया धापू पाय्छि खनेदु ।
नेवाः भाय्या उच्चाहरण व लेखन प्रबृतियात बःचाहाकलं च्वये न्ह्यथने धुनागु दु, थुकि प्रष्ट दु कि देवनागरिया आखःत फुक्क दुथ्याके म्वाः । येँ व यलया लिपि गुथि नापं मेमेगु भाषिक खलः पुचः संस्थातय्सं थुकि ध्यान बियाः नेवाःभाय्या मौलिक स्वरूपयात ल्यंकेत ज्या न्ह्याकेमाःगु खनेदु ।
थ्व खँग्वः धुकुतिइ सामान्यत थौंकन्हेया खँग्वः धुकुतिइ दुथ्याका तइगु नाम, क्रिया स्वयां फरक कथं न्ह्यब्वयातःगु दु गथे ‘यको मिसा’यात आधुनिक पहलं ‘याकःमिसा’ धकाः उच्चाहरण यायेगु याः । थुकिया अर्थ इहिपा मयानिम्ह मिसा वा भाःत सी धुंकुम्ह मिसा जुइ । उकथं हे क्रियाय् ‘वासल याये’ यात थौकन्हे ‘वासः याये’ धाइ गुकि खँग्वःया लिपांगु आखः ‘ल’ लुप्त जुया च्वंगु तर थुकियात ‘वासलय्’ व ‘वासलं’ खँग्वलय् खंकेफइ । थुकियात मोरोफोलोजिकल वैकल्पिक विषश्लेषण कथं न्ह्यब्वये फइ । आपालं संयुक्त क्रियाया खँग्वःत नं थुकि दुथ्याकातःगु दु गथे ‘छ्वये’ (गनं बीगु) नापं ‘बिया छ्वये’ (बीगु अले छ्वयेगु) थुकिया विस्तृत अर्थ ‘म्ह्याय् मचायात इहिपा याना बीगु’ नं जूवनी । थुकि इटाली भाषां थुकथं ब्याख्यात्मक अर्थ तयातःगु खनेमदु ।
४. निष्कर्ष
वर्तमान खँग्वः धुकूया प्रवृतियात स्वयेबलय् थुकियात अन्तिम रूप बी न्ह्यः छुं थःगु बिचाःत न्ह्यब्वयेगु बिचाः याना । थुगु फोटोकपि खँग्वः धुकूयात अन्तिम रूप बीत याःगु कुतलय् छुं मगाः मछि खनागु दु, थुकियात बःचाहाकलं न्ह्ब्वये ः
१. थुकि दुथ्याकातःगु खँग्वःया इटाली भाय्या अर्थ पाय्छि खः कि मखु धयागु थुइके मफुत ।
२. थुकि ब्याकरणया खँ दुथ्याकामतःगु कारणं खँग्वःया ब्याकरणिक कोति थुइके मफुत ।
३. थुकि ब्याख्यात्मक खँ भाय् व खँ त्वाः मदुगु कारणं दुथ्याकातःगु खँग्वःया छ्यला गुकथं जुइ धयागु प्रष्ट मजुल । थुकिं समान अर्थ, विपरित अर्थ व बहुअर्थया खँ थुइके मफुत ।
४. थुकि नेपाली, संस्कृत, हिन्दी, प्राकृत व मेमेगु इण्डिक भासं त्यासा खँग्वःत मालेगु कुतः यानागु खः तर ५०४ पेज दुने स्वद्वः खँग्वलय् थ्व मालेगु संभव मजुल ।
५. आः पिदंगु थ्व खँग्वः धुकू मौलिक पाण्डुलिपिया दुरुष्ट फोटोकपि जक खः । थुकि आपालं खँग्वःत मसि हुया वनेधुंकूगु व भों ज्यलावने धुकूगु कारणं बांलाक ब्वनेत ताःमलात । जिं थःम्हं स्वयागु आपालं पानाय् आईग्लास तकं छ्यलाः स्वयेमाःगु स्थिति वल । थुकिया फोटोकपि भचा तःपाः याये फइगु खःकि, छाय्धाःसां खँग्वः धुकू सफूया आकार स्वयां थुकिया लिकं आपालं खाली थाय् खनेदयाच्वंगु दु । तर अथे खःसां खँग्वः धुकूया उलेज्या ज्याझ्वलय् थुकियात तयार यानादीम्ह भाजु एफ. एजेभेडों किपाया रिजोलोसनया प्रावधिक कारणं थ्व संभव मजूगु खँ कनादिल ।
भाजु रिकार्डी झीगु न्ह्योने १८ औं शताब्दीया आपालं खँग्वःया धुकू न्ह्यब्वयाः बियादीगु दु । थ्व खँग्वः धुकू २५० वर्ष न्ह्यःया भाषिक अर्थ, चरित्रया अध्ययन यायेगु निंतिं अति हे महत्वपूणं संकलन खः । नेपाःया विज्ञ खँग्वःविद्त सकलें जाना थ्व महत्वपूर्ण नेपाल भाषाया खँग्वः धुकूयात अन्तिम रूप बीमाःगु आवश्यक दु ।