ad prabhu

विष्णुमतीइ शंखधरया लुँ

नेवा: अनलाइन न्युज – मल्ल के सुन्दर | २०७७ मङ्सिर १, सोमबार ०५:००:००

मध्यकालीन नेपाःया उगु १४७ दँया यथार्थ अज्ञात जुल । प्रमाणया अभावं उगु अवधिइ छु जुल ? उगु ईया सत्य तथ्य छु जुल ? छुं नं जानकारी मदु । अथे जुयाः इतिहासकारतय्‌सं उगु कालखण्डयात नेपाली इतिहासया अन्धकार युग माने यानाच्वंगु दु । 

तसकं प्रभावशाली, बल्लापिं शासकत खः लिच्छिबी जुजुपिं । तर जयदेव तृतीयनिसें मानदेव चौथोतक थ्यंकावःबलय्‌ द्वैध शासन, अन्तर कलह, आभिरतय्‌ षडयन्त्रया कारणं राज्यसत्ता तसकं कमजोर खनेदत । इस्वी संवत् ५७६ लिपा नेपाःया इतिहासं लिच्छिबीत तना हे वंगु थें जुल । तर वयां लिपा सत्ताय्‌ फरक प्रसंग सुरु जुल । गुकिं इतिहासयात न्हूगु मोड बिल । व मध्येया महत्वपूर्ण घटनाक्रमय्‌ न्हापांगु खः, बलशाली लिच्छबी वंशया पतन व शासन सत्ताय्‌ वैश्य ठकुरी वंशया न्हूगु शासनया अप्रत्यासित उदय ।

निगूगु न्ह्यइपुगु तथ्य शक्तिशाली लिच्छिबी जुजु मानदेवं प्रचलनय्‌ हःगु मानदेव संवत्या प्रयोगय्‌ स्थगन, गुगु संवतं नेपाःया प्रशासनिक ज्याय्‌ ३०४ दँतक निरन्तरता कयाच्वंगु खः । थ्व हे कालखण्डय्‌ विशालनगर, हाडीगाउँ प्रशासनिक केन्द्रकथं लानाच्वंगुलि आकाझाकां स्वकम्भू (हनुमानध्वाखा दरबारया पुलांगु नां)कान्तिपुरपाखे स्थानान्तरण जुल । अथे ला थुकिया कारण व सत्य, तथ्य सम्बन्धय्‌ इतिहासकारतय्‌ दथुइ फरक फरक मत दु । तर पाय्‌छि उगु हे ई व कालखण्डय्‌ खने दुम्ह खः – कान्तिपुरया शंखधर साख्वाः ।

विद्वानजनया अनुमानकथं उगु कालखण्डय्‌ सत्ता उथलपुथल जुयाः अस्थिर जूगु जुयेमाः । अथे जुयाः लिच्छिबी शासकतय्‌गु थासय्‌ न्हूगु कुल वंशया शासक राघवदेवया उदय सम्भव जुल । धाइ, व नुवाकोटं स्वनिगलय्‌ दुहांवःम्ह वैश्य ठकुरी वंशया मनू खः । प्राप्त वंशावली व समुदायदुने प्रचलित आख्यान व विश्वासया लिधंसाय्‌ दाबी याइ, थ्व हे न्हूम्ह जुजु राघवदेवया शासनकालय्‌ नेपाल संवत् प्रारम्भ जूगु खः । 

कान्तिपुरया छम्ह व्यापारी शंखधर साख्वालं जुजु राघवदेवया अनुमति कयाः संवत् छ्यःगु खः । केशर वंशावलीइ न्ह्यथनातःगु ‘राजा राघवदेव । वर्ष ६३ मास ६ ।। श्रीपशुपतिभटारके संवत्सरपुवृति कृत्वा ।।’ धइगु वाक्यांशं थुकिया प्रमाणिकता पुष्टि याःगु दु । अथे धइगु शक संवत् ८०२ कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा अर्थात् इश्वी संवत् ८७९ अक्टोबर २० मंगलवाःकुन्हु खः । नेपालय्‌ प्राप्त प्राचीन ग्रन्थ ‘सुमन्तितन्त्र’य्‌ थ्व सम्बन्धी स्पष्ट दिन–गणना यानाः पूर्वीय ज्योतिषीशास्त्रया आधारय्‌ नं यथार्थया पुष्टि जूगु दु । 

राघवदेव जुजुया रूपय्‌ उदय जूगु, विशालनगर पतन जूगु अले नेपाल संवत् सुरु जूगु छु गुलि अन्तरसम्बन्ध दु, मदु – थ्व अध्येताया जिम्माया विषय जुल । तर उगु इलय्‌ हे आरम्भ जूगु नेपाल संवत् धाःसा नेपाःया गौरवमय सांस्कृतिक सम्पदाकथं स्थापित जुल । थौंतक नं उकिया निरन्तरता दनि । 

गोरखा राज्य विस्तारलिपा तिनि शाह जुजुपिंसं थःगु भारत–मोह जाहेर यायेत उखेपाखे जक प्रचलनय्‌ दुगु शक संवत्यात नेपाःया प्रशासनिक ज्याखँय्‌ थाय्‌ बिल । चन्द्रशमशेर प्रधानमन्त्री जुइधुंकाः वं विक्रम संवत्या प्रचलनयात राज्य स्तरया मान्यता बियाः नेपाल संवत्यात विस्थापित यात ।

थ्व विक्रम संवत् १९६० थुखेया खँ खः । तर, थुलि जुइकं जुइकं नं समुदाय दथुइ नेपाल संवत्या प्रयोग अविछिन्न जुयाच्वन । नेपाल संवत्अन्तर्गत नालातःगु चन्द्रमासया अनगिन्ति विशेषता थनया रैथाने समुदायदुने प्रचलित संस्कृति, संस्कार, रीति, परम्परा, नखःचखः, जात्रापर्व आदिया मू आधार जुयाच्वंगु दु । राज्यपाखें विक्रम संवत् लाडे याःसां तबि जनसाधारणया सांस्कृतिक विधि, व्यवहार क्वचायेकेत नेपाल संवत्या प्रयोगं छुं लिच्वः लाकूगु मदु । नेपाल संवत्या प्रारम्भनिसें थौंतक अर्थात् ११४० दँ तकं थ्व संवत् सामाजिक प्रचलनय्‌ जीवन्त जुयाच्वंगु दु ।

थ्व संवत् छ्यलातःगु आःतक प्राप्त पुलांगु ऐतिहासिक ग्रन्थ राष्ट्रिय अभिलेखालयय्‌ सुरक्षित जुयाच्वंगु ‘लङ्कावतार’ खः । थुकिइ ‘संवत्् २८ कार्तिककृष्ण दिवाअष्टभ्याम्’ धकाः च्वयातःगु दु । नेपाल संवत् न्ह्यथनातःगु मेगु पुलांगु ग्रन्थ कोलकोताया विद्वान एस.के. सरस्वतीया संकलनय्‌ दुगु ‘अष्टसाहस्रिका प्रज्ञापारमिता’ खः । नेपाल संवत् १४८ य्‌ च्वयातःगु थ्व ग्रन्थय्‌ स्पष्ट जुइक हे ‘नेपालवत्सर’ च्वयातःगु दु । 

उबलेया नेपालमण्डलया सीमादुने थ्व संवत्या प्रादुर्भाव जूगु खःसां थ्व नेपाल सीमाया पश्चिमी भूभागतक प्रचलनय्‌ वल । इतिहासकार धनबज्र वज्राचार्यया कथं नेपाल संवत् ११९ य्‌ च्वःगु ‘अष्टसाहस्रिका प्रज्ञापारमिता’ ग्रन्थय्‌ स्पष्टकथं ‘गण्डीगुल्मकनिवासिनः सुवर्णकार श्रीराकस्यः।।।’ धकाः न्ह्यथनातःगु दु ।

धनबज्रया कथं, माध्यकालीन शासनकालय्‌ जिल्लायात गुल्म धाइ । अथे हे पूर्व उदयपुरय्‌ लूगु धातुया गरुडध्वज विष्णुया मूर्तिया कवचया पादपीठय्‌ नं नेपाल संवत् अंकित यानातःगु लिखत लूगु दु । थ्व नेपाल संवत्या १२४ या जूगु धनबज्रया दावी दु । वय्‌कःया कथं नेपाल संवत् दुगु धवलपुर, गुल्मी स्थान न्ह्यथनातःगु लिखत मेगु नं प्रशस्त लूगु दु । 

न्ह्यइपुगु पक्ष चीनया मिंग बंशीय बादशाह तामिमिउनं भ्वँतया महासामन्त शक्तिसिंह भारोया नामय्‌ च्वःगु पतिइ नेपाल संवत् ५३५ न्ह्यथनातःगु दु । अथे हे भारत कुत विहारया शासक प्राणनारायणं जारी याःगु स्वर्ण मुद्राय्‌ नं नेपाल संवत् ७५३ अंकित यानातःगु लूगु दु । थुकिं नेपाल संवत्या लोकप्रियता सीमापारीतक थ्यंगु क्यनी ।

चन्द्रमाया गतिया लिधंसाय्‌ याइगु दिन गन्ती अर्थात् चन्द्रमास मानवीय सभ्यताया प्रारम्भिक इलय्‌निसें लोकंह्वाःगु खः । इसापूर्व ४२३६ पाखे मिस्रबासीतय्‌सं कालमान गणनाया प्रारम्भ याःगु तायेकी । उमिसं नं मूलतः क्षितिजया उदय जुइगु चन्द्रमा व मेमेगु ग्रह नक्षत्रया थाय्‌, उदय व विलयया आधारय्‌ दिनमानया आधार तयार याःगु खः । चीनय्‌ आःतकं प्रचलित यिन–यान संवत्, मुसलमानया मोहम्मदियन संवत्, यहुदीतय्‌ यहुदी संवत्, शक संवत्, हर्ष संवत्, गुप्त संवत् आदि चन्द्रमासकथं चले जुयाच्वंगु खः । विक्रम संवत् नं चन्द्रमानकथं चले जुयाच्वंगु खः । लिपा थुकियात सौर्यमासकथं हल । 

रोमनतय्‌सं नं आकासय्‌ खने दइगु चन्द्रकलायात हे दिनगन्तिया प्रमुख आधार दयेकूगु खः । अथेनं उमिसं कालमानय्‌ दच्छिइ ३०४ दिन व दश महिना जक यात । आकासय्‌ तिमिला खने मदइगु निउराया निलाया गन्ति याइमखु । लिपा युनानया जुजु जुलियस सिजरपाखें सुरु याःगु जुलियस संवत् नं चन्द्रमासया हे लिधंसाय्‌ लानाच्वंगु खः । १६ औं शताब्दीया अन्त्यय्‌ इस्वी संवत् नं चन्द्रमाया गतिया आधारय्‌ खः । सन् १५८० इ तिनि जक पोप ग्रेगिरी झिंस्वम्हम्हं इश्वी संवतया काल गणनायात सौर्यमासया आधार दयेकूगु खः । लिपा वयागु हे लुमन्तिइ हाल प्रचलित इस्वी संवत्या पात्रो ग्रेगिरियन पात्रोया रूपय्‌ स्थापित जुल । 

नेपाःयात असली हिन्दूस्तान दयेकेगु मोह दुपिं तत्कालीन शासकत थःगु कूल वंशयात भारतया राजस्थानतकं स्वाकेगुलिइ गर्व याइ । चितौरया राजपुत व राणात थः–थः खः धाइ । अथे हे भारतया हरिद्वार, काशी, वनारसय्‌ शरणागत जुइवं जीवन सफल जुइगु विश्वास याइगु संस्कारं ग्रष्टपिं खः उपिं । थुपिं शासकतय्‌त दुगु थुकथंया मनोग्रन्थीं सी दु, नेपाल संवत् थेंज्याःगु थःपिनिगु मौलिक संस्कृति व सम्पदाप्रति उमिगु दृष्टिकोण सकारात्मक मजुल । अथे जुयाः नेपाल संवत्यात राष्ट्रिय संवत् माने यायेगु अभियन्तातय्‌त उगु इलय्‌या निर्दलीय शासन सत्तां कुनाबी, पनी व साम्प्रदायिक जूगु द्वपं बी । 

तर न्हापांगु जनआन्दोलनलिपा परिवर्तिक राजनीतिक परिस्थितिइ राज्यं नेपाल संवत्या प्रवर्तक शंखधर साख्वाःयात राष्ट्रिय विभूतिया रूपय्‌ सम्मान यात ।

शंखधरया सम्मानय्‌ वयागु चित्रांकित हुलाक टिकट प्रचलनय्‌ हल । २०६५ तक थ्यंबलय्‌ नेपाल संवत्यात राष्ट्रिय संवत्या रूपय्‌ मान्यता ब्यूगु सरकारी घोषणा तकं यात । 

सरकार प्रमुख सत्तारुढ नेता नेपाल संवत्या गतिविधिइ निसंकोच संलग्न जुल । आः ला नेपाल संवत्या न्हूदँ उत्सव, समारोह हनाः न्यायेकेगु परम्परा हे जूगु दु । दँय्‌दसं न्हूगु संवत्या झ्वलय्‌ विशाल सांस्कृतिक र्याली, जुलुस, सभा, गोष्ठी अले भिंतुना कालबिल ज्याझ्वः न्ह्याथाय्‌ नं जुइगु जुयावःगु दु । थ्व क्रम राष्ट्रिय सीमा पार यानाः युरोप, अमेरिका, अस्ट्रेलिया, जापान, खाडी मुलुकय्‌ तकं व्यापक जुयावंगु दु । थुकिं धात्थें हे छगू राष्ट्रिय पर्वया रूप कायेधुंकल । 

अथे ला नेपाली भूमिइ प्रचलनय्‌ वःगु संवत् मेगु नं दु । विक्रम संवत् व इस्वी संवत्या नापं ऐतिहासिक कालक्रमय्‌ शक संवत्, मानदेव संवत्, लिच्छिबी संवत्, बुद्ध संवत्, अजर्त संवत्, यले संवत्, लक्षमण संवत् आदि प्रचलनय्‌ वल । तर थ्व संवत्या प्रचलन धर्म सम्प्रदाय, शासक विशेषलिसें निरपेक्ष मजू । नेपाल संवत्य्‌ धाःसा अज्याःगु छुं नं कथंया आग्रह मदु । थुकिं मुक्कं नेपाल राष्ट्रया पहिचानयात स्थापित यायेत स्वःगु दु । थ्व अर्थय्‌ थ्व व्यापक व विवादरहित दु । मेगु संवत् स्वयां अलग्ग व मौलिक खः । थ्व हे नेपाल संवत्या विशेषता खः । 

शंखधर साख्वाः येँया इलाछेँ त्वालय्‌ च्वंम्ह छम्ह सामान्य व्यापारी खः । धाइ, व नेपाल संवत् प्रचलनय्‌ वःगु झिदँ तक नं जीवित हे दुम्ह खः । भीमसेनस्थान इलाछेँ, थःगु छेँया कःसि च्वय्‌नं खने दयेक विष्णमुति खुसि सिथय्‌ वं तःधंगु चैत्य दयेकूगु खः । गुगु आः नं ल्यं दनि । पशुपति देगःया दक्षिणपाखे वयागु शिलामूर्ति दु । वं थःगु व्यापार व्यवसायपाखें बांलाक हे सम्पत्ति मुंकल । अले थःगु निजी सम्पत्ति लोककल्याणया लागिं समर्पित यात । उगु इलय्‌ त्यासाय्‌ लुकुंबिउपिं जनतायात त्यासां मुक्त यायेगु ज्याय्‌ लगे जुल । 

शंखधर व नेपाल संवत्लिसें स्वानाच्वंगु धापूत खः थुपिं । न्यनेबलय्‌, ब्वनेबलय्‌ सामान्य तायेफु थ्व धापूत । तर धन सम्पत्तिया लागिं व्यक्तिगत मोह, तृष्णा व स्वार्थय्‌ लिप्त जुइपिं मनूतय्‌दथुइ शंखधरं ल्यःगु त्यागया मार्ग म्हो स्तुत्य मजू । लोक कल्याणया लागिं वं याःगु उद्धारया ज्या वास्तवय्‌ उगु इलय्‌ नेपालमण्डलदुने हाः काःगु बोधिचित्त भाव व दानपारमिताया व्यावहारिक स्वरूप खः । छगू अर्थय्‌ नेपाली समाजय्‌ विद्यमान छगू प्रवृत्ति खः थ्व । जब कि उखे पाश्चात्य जगतय्‌ रेडक्रस, जेसिस, रोटरी आवरणय्‌ लोक कल्याणकाारी भावया सुरुवात जूगु इतिहास निगू सदी स्वयां पुलां जूगु मदुनि । उगु अर्थय्‌ शंखधर साख्वाः लोक कल्याणकारी अभियन्ताया अग्रज हे खः धायेफइ । व, नेपालीतय्‌सं थुकिइ गौरव यायेफइ । 

हाकनं नेपाल संवत्या विशेषतायात उपेक्षा यानाः थ्व सम्बन्धय्‌ खाइगु आलोचना याइपिं म्हो नं मजू नि । संवत् व्यमवहारिक मजू । दैनिक जीवनय्‌ प्रयोग याये फइमखु । थ्व संवत् नेवाः समुदायया हे जक संवत् खः । अथे जुयाः थ्व नेवाः संवत् खः । थुकिया राष्ट्रिय मान्यताया औचित्य मदु । शंखधर मिथक जक खः । ऐतिहासिक पात्र मखु आदि–इत्यादी । तर नेपाल संवत् छगू आन्दोलनकथं न्ह्यःने वःसानिसेंया प्यंगू दशकदुने थ्व फुक्कं पक्ष केवल भ्रम व आग्रह जुइ मज्यू धइगु खँ पुष्टि जूगु दु । 

विशेषतः शंखधर साख्वालं अकस्मात् धन आर्जन याःगु सम्बन्धय्‌ समाजय्‌ प्रचलित मुख्य आख्यान दु । थ्व लिधंसाय्‌ विमति प्रकट याइपिं धाःसा आः नं म्हो मजू । आख्यानय्‌ गथे खुसिया फि चां–चां लुँइ हिलावन धइगु प्रसंग दु, उकि हे प्रतिप्रश्न याइ मनूतय्‌सं । व उकिइ हे पलाः तयाः समग्र रूपं नेपाल संवत् प्रवद्र्धनया खँयात नकारे यायेगु लिधंसा दयेकेत स्वइ ।

अवश्य नं मिथक व आख्यानं इतिहास जुइमखु । वास्तवय्‌ आख्यानय्‌ वर्णन याःथें खुसिया फि चां–चां लुँइ हिली नं मखु । थुकिइ छुं वैज्ञानिकता मदु । थुकि निगू मत मदु । थथे जुइकं जुइक नं सत्य छु खः धाःसा खुसिया फिइ लुँ लुइ । नेपाःया हे कालीगण्डकी नापं गुलिं खुसिया फिइ लुँया कण लुइके फइ ।

मनूत आः नं खुसिइ लुँया कण लुइकेगु ज्या यानाः जीविकोेपार्जन यानाच्वंपिं दु । तिब्बतया ल्हासाया खुसिइ नं अनया रैथाने समुदायं सुख्खा इलय्‌ फि यलाः लुँया कण पिकाइ । संयुक्त राज्य अमेरिकाया डेनभरपाखे रेड इन्डियनत ला उगु ज्याया लागिं पोख्त हे धाइ । ल्याटिन अमेरिकाया आदिवासीत थःपिनि ऐतिहासिक थाय्‌बाय्‌या खुसिइ थौंतक नं लुँ मालेत व्यस्त जुयाच्वंगु दु । खुसिया फिइ लुँया कण लुइगुयात विज्ञानं नकारे मयाः । 

Categorized in बिचा: