prabhu baink new

येँयाः छगू दुवाला

– डा. चुन्दा बज्राचार्य –

 

येँयाः (इन्द्रजात्रा)

इन्द्रजात्रा, येँयाः, येँद्याः, येँद्याःपुन्ही, येँयापुन्हि कथं प्रचलितगु जात्रा यंलाथ्वः द्वादशीनिसें यंलागाः चतुर्थीखुन्हुतक हनीगु येँयाः जात्रा मध्यय् छगू तःधंगु जात्रा, उत्सव, नखः वा चखःकथं परम्परागत रुपं हना वयाच्वंगु खः । इन्द्रजात्रा येँयाः धार्मिक आध्यात्मिक, मनोरञ्जनात्मक उत्सवया जात्रा खः । स्वर्गय् च्वनिम्ह इन्द्र द्यःनिसें मनू, राक्षस, जनावरतकया जात्रा खः इन्द्रजात्रा । दच्छिया दुने स्वर्गे जूपिं स्वर्गय् वनेमा, स्वर्गे जूपिनि आत्मशान्त जुइमा धकाः मत तयाः उपाकु वनेगु चलन नं दु । नापं दागिंया नापनापं स्वर्गे जूपिसं स्वर्गे वने खनेमा धकाः बौमत च्याकाः वनेगु चलन नं दु । देय्यात रक्षा याइपिं कुमारी, गणेद्यः व भैलःद्यःपिन्त रथय् तयाः जात्रा यायेगु थासं थासय् भैरवया ख्वाःपाः दुगु क्वँचाय् थ्वँ तयाः हाथु हायेकेगु, हाकु छ्वय्ला, मुस्या, पालु, स्याःबजि आदि तयाः समय् नयेगु, समय् इनेगु, थाय्थासं प्याखं पिकयाः प्याखं हुइकेगु, इन्द्रजात्रा वा येँयाः धयागु दागिंनापनापं स्वर्गय् वने मखंपिन्त मत क्यनाः हानं स्वर्गय् छ्वयेगु खः ।

येँयाःया उत्पत्ति

इन्द्रजात्रा वा येँयाः गुबलय्निसें सुरु जुल वा सुया पालंनिसें न्ह्यात धयागु ख“य् वंशावलीकथं गुणकामदेव निम्हम्हसिया पालंनिसें न्ह्यात धयागु बिचाः दु । भरतया नाट्यशास्त्रकथं भरतं नाट्यशास्त्र च्वये सिधयेकाः ब्रह्मायात समाजय् प्रदर्शित यायेत आज्ञा काःवंबलय् ब्रह्मां बांलाःगु ई इन्द्रजात्राया उत्सवय् प्रदर्शित यायेत बचन ब्यूकथं इन्द्रध्वज महोत्सवय् नाट्यशास्त्र प्रदर्शित याःगु खः । भरतमुनिया नाट्यशास्त्र ब्रह्मां सृजना याःगु बेद मध्यय् न्यागूगु वेद नाट्यवेद खः । उकिं भरतमुनिया नाट्यशास्त्र वैदिककालया खः धयागु विद्वान्तय्गु धापू दुसा गुम्हसिनं ८ गू शताब्दीपाखे भरतमुनिनाट्य शास्त्र च्वल धयागु धारणा नं दु । यदि भरतमुनिया नाट्यशास्त्रय् उल्लेख जूगु इन्द्रध्वज महोत्सव इन्द्रजात्रा हे जूसा नेपाःया पुलांगु जात्रा मध्यय् परम्पराकथं न्ह्यानावयाच्वंगु जात्रा छगू इन्द्रजात्रा खः ।

मेगु धापूकथं न्हापा न्हापा द्वापर युगय् येँ देसय् महाद्यःया अंश जुयाच्वंम्ह यलम्बर धयाम्ह वीर किराती जुजुं राज्य यानाच्वंगु जुयाच्वन । उकिं वं थःगु हे नां क्वकयाः थ्व देय्या नां नं येँ धकाः छुनातःगु जुयाच्वन । वहे किराती जुजुं द्वापरयुगया अन्त्यस कुरुक्षेत्रय् कौरव व पञ्चपाण्डवपिनि लडाईं जूलय् लडाईं स्वःवनेत प्यंगू अक्षौणी सेना ज्वना वन । तर श्रीकृष्णं वय्कः वःगु सियाः नाप लाना बिज्याःबलय् वय्कलं श्रीकृष्णयात जि प्यंगू अक्षौणी सेना ज्वनाः पाण्डव व कौरवयागु महाभारत लडाई स्वयेत वयागु खः । अले कौरव व पाण्डव मध्ये गुम्ह बुइ वपाखे लिनाः लडाइ यायेगु बिचाः नं यानागु दु धाल । वय्कलं धाःगु ख“ न्यनाः श्रीकृष्ण कौरवत लडाईंलय् बुइगु लक्षण खना बिज्यानाः उम्ह यलम्बर जुजु कौरवपाखे लित धायेवं लडाईं गुबलें क्वचाइ मखु धकाः धया बिज्यात । श्रीकृष्णं यलम्बर महाद्यःया अंश दुम्ह जूगुलिं वयात लडाईंलय् बुके नं फइमखु धयागु बिचाः यानाः छल यानाः यलम्बरया छ्यं त्वाःल्हाना बिज्यात । अथेजूसां यलम्बरं महाभारत जुयाच्वंतलय् आकासय् च्वनाः लडाई स्वयाच्वन । लडाइ सिधयेवं थःगु हे राज्य येँय् लिहां वल । व हे यलम्बरया छ्यं आकाशभैरवया नामं थौतक नं वंगलय् दनि । येँ देय्या जनतां यलम्बरयागु वीरताया कदर यानाः येँयाः अर्थात् यलम्बरयागु यात्रा धकाः छ्यं जकया मूर्तियात स्थापना यानाः दच्छिइ छक्वः भाद्रशुक्ल द्वादशीखुन्हुसिनें आश्विनकृष्ण चौथीतक वंघः त्वालय् ब्वयाः पुजा यायेगु थिति दयेकूगु खः । धार्मिक धापुतिइ विश्वास याइपिनि बिचाःकथं येँया अर्थ इन्द्र अले ये“याःया अर्थ इन्द्रजात्रा खः । भविष्य पुराणय् ब्रह्म बचन धकाः थुकथं धयातःगु दु । भाद्र शुक्ल द्वादशीखुन्हु यःसिं थनाः, येँयाः धकाः उत्सव यानाः, वया छन्हु न्ह्यः जाग्राम च्वनाः, चतुर्दशी खुन्हु इन्द्रयात मत बियाः, श्री गणेश, श्री भैरव व श्री कुमारीया पूजा व जात्रा यानाः समय्बजि इनेगु, धारणी स्तोत्र पाठ यानाः देय् चाःहिलेगु, दागिंनाप देय् चाःहिलेगु आदि ज्यायात धाःसा रोजेश्वय स्थिर जुइ । नापं सीपिं मनूत नं तरे जुइ । उकिं ये“याः यायेगु थिति दुगु खः ।

मेगु खँ स्वर्गया जुजु इन्द्रया मांया यंलागाः तृतिया खुन्हु बसुन्धरा द्यःया तिलाब्रतया अबसं च्वनेत काय् इन्द्रयात स्वर्गय् मदुगु येँय् जक दुगु पालिजाःस्वां कायेके हःगु खः । इन्द्र येँय् वयाः पालिजाः स्वां काःवःम्हसित येँय् च्वंपिसं पालिजाःस्वां खुल धकाः लाय्कूया मूलगु दुवातय् निपा ल्हातं ब्वयेकाः चिनाः जात्रा याःगु जूगुलिं इन्द्रजात्रा धकाः नामाकरण जूगु खः धकाः धायेगु चलन नं दु । इन्द्रयात चिनाः जात्रा यानाः बेइज्जत यानाः स्वर्गया द्यः इन्द्र मत्र्यलोकय् दु धकाः क्यनेगुया लागि यःसिं थनेगु याःगु खः ।

मेगु धापूकथं छगू इल्य् इन्द्र व असुरतय् दथुइ ल्वापु जुइगु जुयाच्वन । इन्द्रं छक्वः ल्वापुइ विष्णुया बचत कयाः यःसिं थनाः असुरत नाप ल्वानाः त्याकुसांनिसें ये“याःबलय् यःसिं थनेगु थिति दुगु खः धाइपिं नं दु ।

च्वय् न्ह्यब्वयागु धारणा फुक्कं येँयाःया सुरु गथे जुयाः जुल धयागु ख“ खः । थ्व फुकं ख“यात कयाः चिन्तन यानाः स्वयेबलय् येँयाः लाय्कू व मरुइ दुने विशेष जुइगु ज्यायात ये“याःया खँय् उगु इलय् च्वंपिं मनूतय्सं मखुगु ख“य् सुयात नं बाकि मतः । स्वर्गय् जुजु जुयाच्वंम्ह इन्द्रं तकं मखुगु ज्या यात धाःसा वयागु ज्याया सजा“य बीपिं येँया जनतात खः । इन्द्र थज्याःम्हसित लाय्कूया मू थासय् व नं फुक्कसिनं खनेदयेक थां थनाः उकिइ द्यःने खः ग्वयाः सकसिनं हुंकनंनिसें खनेदयेक निा ब्वया ब्यूगु खः ।

इन्द्रयात जात्रा यानाः न्ह्याकीगु ये“याः छगू चखः व जात्रा रुपय् हना वयाच्वंगु खः । अधिराज्य दुने नं विशेष यानाः येँया लाय्कू दुने जुइगु जात्रा जूसां नेवाःतय्सं विशेष यानाः यंलाथ्व पुन्ही खुन्हु ये“याः पुन्ही धकाः विशेष रुपं समयबजि ज्वरे यानाः सीपिनि नामय् समय्बजि छानाः द्यःद्यःपिन्त ह्वलाः त्वाःत्वालय् च्वंपिं मचातय्त समयबजि इनाः थःपिनि नं नइगु चखः खः ।

थ्व नखः च्यान्हुतक अर्थात् यंलाथ्वः द्वादसिंनिसें यंलागाः चौथीतक न्ह्याइपुक दच्छिया दुने सीपिं आत्मायात तरे यायेगु, द्यःद्यःपिन्त रथय् तयाः सालाः जात्रा यानाः तच्वतं हर्ष उल्लासकथं हनीगु खः ।

यःसिं थनेगु

येँयाः वा इन्द्रजात्राया सुरु यःसिं थनाः निसें सुरु जूसा यःसिं क्वथया क्वचायेकीगु खः । प्रजातन्त्र स्वयां न्ह्ययाः येँयाः सुरु जुइ च्यान्हु न्ह्यः निसें सरकारी जंगी कर्मचारी नायः महानायः रकमी गुथियारत सरकारी पुरोहितपिं सकलें जानाः ये“या पूर्वपाखे अवस्थित नाला गांमय् च्वंगु यःसिंगु धाःथाय् यःसिं काः वनेगु याइ । अन जंगलय् च्वंगु सिमात मध्यय् तप्यंगु सल्ला सिमा छमा ल्यया उकिइ विधिगत रुपं बनकालीया नामय् दुगुचा बलि बियाः पूजा यानाः सिमा पालाः क्वथयेगु याइ । व हे पाःगु सल्लाया सिमायात यःसिं थे थिकचा जुइक पालाः जात्रा यानाः ख्वपय् तये हयेगु याइ । ख्वपय् छन्हु निन्हु तयाः अर्थात् सिमा पाला हःगु सिंग्व“ यःसिं भचा न्हगंकालि थिमिइ च्वंपिसं तयावना छन्हु लिपा येँयापिं वनाः येँया भोताहितिइ हया तये हयेगु याइ । थिमिइच्वंपसिं तयावना छन्हु लिपा यानाः येँया हे भोताहितिनिसें जात्रा यानाः ञंलाथ्व शुक्ल अष्टमी अर्थात कायाष्टमी कुन्हु येँया हनुमानध्वाखाया कालभैरवया न्ह्यःने तये हयेगु याइ । अन प्यन्हु तये धुनेवं यःसिं गनेनं धुंकीगु जुइ अले भाद्र ञंलाथ्व एकादशीकुन्ह अर्थात् हरिबोधनी एकादशीकुन्हु मनूत जाग्रामा च्वनाः वामन द्वादसीकुन्हु अर्थात् न्हे ञंलाथ्व द्धदशीकुन्हु मनूत यः सिंयात पूजा यानाः कालभैरवाया न्हयःने येँया सायमितयसं वयाः थनेगु याइ । यःसिं क्वय् किसि गयाच्वम्ह ल“यागु इन्द्रया मुर्ति तयेगु याइ ।

न्हापा न्हापा यःसिं थन छन्हु न्ह्यः अर्थात ञंलाथ्व एकादशीकुन्हु नेपाःगाःया सकल जागीरदारत जाग्राम च्वनाः भारनी प्याखं स्वइगु जुयाच्वन । च्वनेगु धयागु मन्त । खाली सम्वन्धीत मनुत जक च्वनाः यःसिं थनेगु जुइ धुकल । यःसिं थनेगुया नापनापं मरु गःकू न्हयःने वा मरुसतः व सिंहसतःया दथुइ च्वंगु तःकगु चकंगु दुवातय् लाक्क इन्द्रद्यःयात नं खः दयेकाः वहे खतेय् न्हाः निपां ब्वयेमाः पिनि इन्द्राधःक्वयेगु याइ । क्वंचाय् ख्वाःपाः च्वयातःगु हाथुधः नं ब्वयेगु धःया नापनापं द्यःःद्यः पिनं याइ । मरुइ माजु देगः व जोशी देगःया दथुइ इयाःमत तया य“याः ज्वःछि बहनी वहनी इयाः मतः च्याकेगु न याइ । इन्द्राधः ब्वयेगुलिइ वंगः, यतखाः, थायमरु, ब्रम्हूत्वाः, न्हयःखाः आदि थाय् थासय् थौकन्हय् अप्वः थासय् इन्द्राधः बव्येगुु मायाये धंकुल । मरुयाम्ह इन्द्रधः हे चलन दु । मुख्यम्ह जुगुलिं गुथि न्याये।का वायच्वंगु दु ।

येँयाः क्वचाल धायेवं ञंलागाः चौथीकुन्हु साइत स्वायाः हे यः सिं क्वथलेगु ज्या जुइ । थ्व नापनापं ब्वयातः पिं इन्द्राधः, हाथुधः ब्वयातःपिं गुलित नं द्यःया मूर्ति, अपि दुः अपिं फुक्कं दुकायेगु ज्या याइ ।

उपाकू वनेगु

ञंलाथ्व द्धादशी कुन्हु हे अर्थात भाद्रशुल्क द्धादशी कुन्हु दच्छिया दुने मुत्यु जूपिनि नामय् थाय् थासय द्यःद्यः पिन्त मतः तयाः उपाक् वनेगु  याई । थुवलय् विशेष यानाः येँया शहरया लँ मजुसे उबलय या लागां पिेनेया लँपु लँपुजका जुयाः मतः ब्यू वनीगु खः । थ्व लँ फुकं चित्रांकित यानाः स्वत धाःसा चैत्यया आकारया लँपु यचुक खनेदु । विशेष यानाः थ्व उपाकू बौद्धमार्गीपिं जक वनेगु याइगु खः । थौकन्हय् हिन्दु मार्गीयापिं नं लहतय् धंच्याकाः चाःहिलेगु याननः वयाच्वगु खनेदु । हिन्दुमार्गिपिनिं थःगु सामाजिक रितिथिति कथं मखुसां थःगु स्वः विवेक। सीपिनिगु नामं मतः व्यू वनीगु खः ।

बौद्धमार्गीपिनिं थः परिवारपिं स्वर्गे जुल धायेवं मदुम्हेसिगु नामं द्यःद्यःपिनि थाय् वना देवा च्याकः वनेगु धकाः पूजा यानाः मत च्याकेगु याइगु खः । मदुम्ह मनु लुमंकाः म्हाइपुका च्वनेगुया थासय् मदुम्ह मनूयात लुंमुकाः द्यः पूजा यानाः मत च्याकाः मनय् दुने च्वंगु विरहयात विस्तार विस्तारं न्हंकाः स्वास्थ्य जुइगु ज्यायात धार्मिका प्रक्रियां लंका थंकेगु खः । थथे मत बीगु नामं येँदेया उबलय्या वस्ती फुक चाःहिलाः सीपिनिगु नामय् मत तरे यायेगु ज्याय् ३६५ प्वाः पाल्चा सीपिनिगु नामय् न्हि छप्वाः छप्वाः दरं मत तइगु खः । मदुम्हसित दछियक ख्युंसे मच्वनेमा न्ह्याथाय् नं जः दयेमा धकाः आशा यानाः मदुम्हसिगु नामय् मत तयेगु यायेगु खः । थथे मत तःवनीबलय् धुं धुपाँय् च्याकाः नं वनेगु याइ । गुम्ह गुम्हसिनं मदुम्ह मन सुखवति भुवनय् वास लायेमा धकाः लं दुछि  धारणि तुतः पाठ याका नं यंकेगु चलन दु । गुम्ह गुम्हसिया थथे वनेबलय् बाजं थाकाः नं यंकेगु चलन दु ।

येँया उपाकू वनेगु लँपु

मरु ख्यःक्यब, चसांद्व, कंगः, सुइकाःगल्ली, न्यत, थँहिति, छुस्या बाहाः, मुस्या बाहाः, ज्याथा, कमलादी, भोताहिति, महाबौद्ध, दुगंबही, तेबाहाः, लुँहिति, धरहरा, बागदरवार, गणवहाः, ताहाःगल्ली, नाय्पाच्व, तःननि, ब्रम्हुत्वाः, जैशिदेवल, क्वहिति, भिंद्यः, मरु ख्यःक्यव अर्थात गनं सुरु जूगु खः अन हे क्वचाइ । उपाकू वनेगु प्रक्रिया खाली ये“या दुनेच्वंपिं बौद्धमार्गी नेवाःतय् जक खः ।