nepal life 2076 3 18

यलया उपाकलंसाया नृसिंह जात्रा

 

  • बिजय शर्मा राजोपाध्याय

हलिमय् प्राचीन संस्कृतिया त:मि देय्त मध्ये नेपाल नं ला:। धार्मिक सहिष्णुता, आध्यात्मिक भावना, ऋतु अनुसारया नख:चख:, बुँज्यानिसें कला-कौशल तक्क थनया बिस्कं म्हसिका ख: । धार्मिक आस्था थनया जीवन शैलिया अभिन्न अंग हे ख:। थ्व हे धार्मिक व आध्यात्मिक आस्थाया लिच्व: हे थनया कलात्मक देग:, नख:चख:, संस्कार, व जात्रा आदी ख: धका धाय् छिं। थुकिया अनेक दसूत मध्ये यलया उपाकलं साया: नृसिंह जात्रा नं ख:।

नृसिंह धैम्ह पौराणिक व तान्त्रिक द्य: ख:। थुइत भगवान बिष्णुया प्यंगूगु अवतार कथं वैष्णव संप्रदायतय्सं मानेयाइ, अथे हे नारसिंही धैम्ह प्रकृति शक्ति दुम्ह द्य: व सिद्धिलक्ष्मीया नापं दैम्ह द्य: कथं शैव-शाक्त संप्रदायपिंस मानेयाइ। संस्कृतय् 'नृ'या अर्थ मनू वा नर ख:, अथेजुया: नृसिंहया अर्थ मनू व सिंहया संयोजनात्मक संयुक्त रूप, अर्थात नरसिंह धैगु जुइ।

यलय् दँय्दसं गुँलागा भाद्र कृष्ण पञ्चमी खुन्हु उपाकलं साया: नृसिंह जात्रा जुइ। थुगु जात्राया मुख्यम्ह पात्र धैम्ह नृसिंह द्य:या प्रतीक कथं बिशेष ख्वापा: व मतू पुयावइम्ह मनू हे जुइ। द्य: जूम्ह मुख्यम्हेसिया जवय् लक्ष्मीया प्रतीक व खवय् सरस्वतिया प्रतीककथं नृसिंह नापनापं निम्ह मनू जुइगु याइ। न्ह्य:ने भक्त प्रह्लादया प्रतीक कथं मचा छम्ह द्य: स्वस्वं लिखतं पला: छिनावनी । नापं, निम्ह अपराधी दैत्यतय् प्रतीककथं निम्ह काप:या कतामरीयात नृसिंहया जँय् चिना: लुत्तुलुया: यंकी। जात्रा झ:झ: धायेकेत धिमे खल:, बाँसुरी खल:, भजन खल:, काँहाबाजा पुच:, अप्सरापिनी प्रतीककथं मिसामस्तय् पुच: द्य: जुइगु लँय् लसकुस यायां न्ह्याइगु जुइ। थुगु जात्रा प्राचीन यल नगरयात चा:हुकेगु रूपं निश्चित मार्गय् न्ह्याका वया च्वंगु दु ।

थुगु उपाकलं साया: नृसिंह जात्राया संचालन यलया राजोपाध्याय ब्राह्मण जातीतय्गु 'उपाकर्म गुठी' धैगु छगु प्राचीन गुठीपाखें जुइगु ख:। आदिकालय् 'श्रीधर-नारायण'या जात्रा जुइगुली लिपा कारणबस ऊगु जात्रायात हे नृसिंह जात्राय् रुपान्तरित यानायंकूगु धैगु धापू दु। लिपा वया: मल्लकालय् थूगु जात्राय् तात्कालिन जुजु नं सहभागी जुइमा:गु थिती दुगु जुयाच्वन। शाहकाल वयेधुंका थुगु जात्रायात राष्ट्रिय सम्मान छुं हे मब्यूगु खनेदु ।

नेपालय् थिथी जात्रामात्रात किरात काल निसें हे न्ह्याना वयाच्वंगु दु धैगु धापू दु। बिभिन्न शिलालेख, बंशाबली, हस्तलिखित अभिलेखत लुयाव:गु तक्क ला ईतिहास थुइकेत अ:पुइ, तर नेपालय् दूगु थीथी द्य:, देग:, सत:, प्याखं, जात्रा आदिया अभिलेख यथेष्ट मदूगुलीं गबलय्, सुनां, छु छु ज्याखँ छाय् यात धैगु खँ सीके थाकु। यलया उपाकलं साया: नृसिंह जात्रा सुनां व सु जुजुया पालय् छाय् शुरु जुल धैगु प्रमाणिक आधार मदु । न्हापाया श्रीधर-नारायणया जात्रायात उपाकलं साया: नृसिंह जात्रा कथं रुपान्तरित यायेमा:गु कारणया ठोस् प्रमाण मलूगुलिं श्रुती स्‍मृतिया भरय् आख्यानत दयाच्व‌गु दु। स:स्यूपिं ज्याथ:जिथिपिंके नं नृसिंह द्य:या बाखं, पूजाप्रकृया, जात्रा न्ह्याकेगु परम्पराया जक ज्ञान दूगु खनेदु ।

नेवा समुदाय दुने जनसंख्याया आधारं अतिकं न्यून संख्या दुपिं, अझ यलय् जम्मा खुगू जक कव: अथवा परिवार दुपिं राजोपाध्याय बर्गपिंसं थ:गु देय्या जुजु नापं निमन्त्रण यायेमा:गु जात्राया रुपय् बिकसित यानाथकूगु उपाकलं साया: नृसिंह जात्राया बारे दुग्यंक अनुसन्धान मजूनि । थुगु जात्राया बारे यक्व खँ अप्रष्ट हे तिनि । गुलिखय् तथ्य त पित हयेफूगु मदुनि ।

नेपालय् प्रख्यात द्य:पिं मध्ये नृसिंहयात आपद उद्धार व देशया रक्षक द्य: कथं नेपालमण्डलय् थाय् बियात:गु दु । भुखाय, मल: आदी प्राकृतिक प्रकोप व शत्रु प्रकोप पाखें रक्षा याइम्ह द्य: कथं नं नालाकइत:गु दु। अझ ईतिहास स्वयेगु ख:सा मल्लकालय् जुजुपिंसं थ:गु लायकुली सकसिनं खनीगु कथं नृसिंहया मुर्ती तया: नृसिंह पाखें रक्षित थाय् धका: क्यनेगु, नृसिंहया प्याखं क्यनेगु, थ:गु नामय् नृसिंहया नां घाकेगु (उदाहरण : सिद्धि नरसिंह मल्ल ) आदी याइगु जुयाच्वन ।

नृसिंह जात्रालिसे संबन्धित गुलि नं सामाग्री त पिदनाच्वंगु दु, इपिं फुक्कं फुटकर रुपं जक पिदनाच्वंगु दु। थ्व बारे प्राज्ञिक रुपं गहन अध्ययन जूगु मदुनि । समग्र रुपं उपाकलं साया: नृसिंह जात्रा संबन्धी अवधारणा व बिशिष्ट रुपं उपाकलं साया: नृसिंह जात्राया बारे बैज्ञानिक ढंगं अनुसन्धान याना: न्ह्यब्वयेगुलिसे छगु स्यल्ला:गु प्राज्ञिक व औचित्यपूर्ण अनुसन्धान ज्वलं पित ब्वयेमा:गु थौंया आवश्यकता खनेदु ।