1142 nhoo dan adv

मोहनीया इलय् जात्रा याइगु वस्ती ख्वना

श्रीकृष्ण महर्जन

मोहनी नखःया इलय् यल जिल्ला दुने लाःगु नेवाःतय्गु पुलांगु वस्ती ख्वनाय् जात्रा याइगु चलन दु । सिकाली माजु आर्थत सिकाली द्यःया जात्रा याइगु खः ख्वनाय् ।

अथे मोहनी नखःया इलय् अन जात्रा याइगु जुया यक्वसिनं मोहनी नखः मदुगु वस्ती धइगु ख्वना खः धकाः धायेगु याना वयाच्वंगु दु । न्यंकं बाखं कथं येँया क्वःने लागायापिं हे ख्वयाः ख्वया खुसि सिथं सिथं वना च्वंवंगु अले अनहे वस्ती दयेका च्वंगु नेवाः वस्ती जूगुलिं हे ख्वना धाःगु धाइ ।

स्थानीय मनूतय्गु धापू कथं ख्वनाया आःया वस्ती जुइ न्ह्यः न्हापा ख्वनां भच्चा तापाक्क कुदेशय् वस्ती दुगु अले लिपा मल्लकालय् वया जक आःया ख्वना वस्तीया रुपय् विकास जूगु धाइ । १३ औं शताब्दीइ कुदेशय् वस्ती जूगु लिपा १५ औं शताब्दीइ वया जक आःया ख्वनाया वस्ती जूगु खः धाइ ।

स्थानीय मनूतय्सं ख्वनाया सिकाली प्याखं रत्न मल्लया इलंनिसें सुरु जूगु धाइसा वसिबें न्ह्यः हे अन भेलु अर्थात भैलः द्यःया जात्रा अर्थात भैरवया जात्रा दुगु खः धाइ । येँया क्वने लागायापिनि भैलः द्यःया जात्रा जुइगु इलय् हे ख्वनाय् नं जात्रा जुइगु जुया ख्वना व क्वःने लागा नाप तसकं स्वापू दु धकाः धाइ । लिपा वना मल्लकालय् जक ख्वाःपाः प्याखं दुगु खः धाइगु मान्यता दु । मल्लकालय् हे व्यवस्थिति वस्तीया रुपय् विकास जूगु ख्वनाय् मोहनी नखःया इलय् मूल रुपं भैलः द्यः, अष्टमातृका गण नापं थीथी द्यःया द्यःखः जात्रा नापनापं ख्वाःपाः पुया प्याखं ल्हुइगु तकं याइगु खः ।

ख्वनाय् प्याखं व जात्रा

ख्वनाय् दँय् दसं कौलाथ्व पारु अर्थात नःलास्वनेगु पारुकुन्हु तःगुथि, सलां गुथिया प्यम्ह प्यम्ह कुमारतपाखें फुक्क छेँखाप्वाः पतिकं पुजा काइगु चलन दु । अले उगु पुजा बहनी जुइवं सिकाली ख्यलय् वना अनया सिकाली द्यःयाथाय् पूजा याइगु खः । अथेहे दुतियाकुन्हु नं पुजा कया सिकाली ख्यलय् हे वना पुजा याइगु खः । अले तृतियाकुन्हु नं पुजा फया न्हिच्छि हे अपसं च्वनी । तृतियाकुन्हु देशं पिने तःगुथि, सलां गुथि व जः गुथि अर्थात जम्मु गुथिपाखें च्वख्वः फल्चा न्ह्यःने छम्ह छम्ह थुम्यय् बलि बिइमाःगु चलन दु । अथे स्वंगू गुथिपाखें बली विउपिं स्वम्ह थुम्यय् मध्ये तःगुथि व सलां गुथिपाखें स्याःपिं म्यय्या हि च्याम्ह कुमारतय्सं पाः भुचाय् तया सिकाली ख्यलय् द्यःयाथाय् यंकेमाःगु चलन दु ।

अथेहे जःगुथिया हि धाःसा अनं तुं सिकाली माजुया नामय् छ्वाकाः छ्वइगु चलन दु । उगु कथं थुम्यय्या हि यंके धुंकाः सिकाली ख्यलय् च्वंम्ह सिकाली द्यःयाथाय् स्वगंगू हे गुथियापिं च्वना विशेष कथंया पुजा याइ । उगु पुजायात गोप्य व तान्त्रिक पुजा नं धायेगु याना वयाच्वंगु दु । अनं लिपा थुम्यय्या ला जात्रा याना देशय् दुत हइगु नापं थःथःगु गुथिइ विशेष पुजा याना दुकाइगु चलन दु । उखुन्हु हे चान्हय् व हे थुम्यय्या लाया छ्वयेला छुया नइगु जुया छ्वय्ला भू नं धायेगु याना वयाच्वंगु दु ।

छेँखाप्वाः पतिकं चौथि कुन्हु छ्वय्ला भू मानेयाइ । अथेहे चौथिकुन्हु स्वंगू हे गुथिपाखें हाकनं छम्ह छम्ह म्यय् थःथःगु गुथिया न्ह्यःने स्यायेगु याइ । अले बहनी वहे म्यय्या ला तया गुथियारतय् भ्वय् नइगु खः । चौथिकुन्हु हे स्वंगू गुथिपाखें क्वंद्यः अर्थात भैरव स्थापना यायेगु ज्या याइ । तःगुथिपाखें ख्वना देगः अर्थात सिकालीया देगलय् अले सलां गुथि व जः गुथिपाखें थःथःगु गुथिया थकालीया छेँय् अथे भेलु थुइगु अर्थात क्वंद्यः स्थापना याइगु खः । क्वंद्यः स्थापना याइगु धइगु बास्तवय् भेलु थुइगु अर्थात थ्वँ थुइगु खः ।

अथेहे पंचमी खुन्हु मूल जात्रा याइगु चलन दु । सिकाली देगय् च्वंगु मूर्ति लिकया द्यःखतय् तइ । अले पूजाआजा यायेगु ज्या जुइ । अनं लिपा ख्वनाया द्यःप्याखं क्यनीपिं पीखुम्हेसिया गुथि अर्थात रुद्रायणी गुथिपाखें नं पुजा याइ । पुजा क्वचाये धुंकाः भ्वय् नयेगु याइसा चान्हय् जुइवं द्यःखः कुबिया बाजागाजा थाना जात्रा याइगु खः । उगु इलय् स्वंगू हे गुथिपाखें थापं याःगु भेलुद्यः कथं स्वंगः स्वंगः भेलु हया नं जात्रा याइगु खः । अले चान्हय् हे भेलु द्यः नापं द्यःखः तकं कुबिया सिकाली ख्यलय् यंकीगु खः । अन होम नं याइ । होमया इलय् स्वंगू हे गुथिपाखें छम्ह छम्ह दुगु तकं बलि बिइगु याइ । उगु इलय् ख्वनाया मूल प्याखं कथं नालातःगु द्यःप्याखं तकं ल्हुइकेगु ज्या याइ । झिंप्यम्ह द्यःपिं सत्य कुमार, हनुमान, गणेद्यः, कुमार, रुद्रायणी, कुमारी, ब्रम्हायणी, विष्णुवी, इन्द्रायणी, बाराही, काली, महालक्ष्मी व महाद्यःया ख्वाःपाः पुया प्याखं ल्हुइ । उगुहे इलय् सिकाली ख्यलय् द्यः ल्ह्वंब्वाकेगु धकाः तिंतिं न्हुइकेगु तकं याइ । अथेहे अन स्वंगू हे गुथिपाखें विलभद्र महांकालयात तकं प्याखं ल्हुइकेगु ज्या याइ ।

चान्हय् प्याखं ल्हुइकेगु नापं भ्वय् नयेगु ज्या सिकाली ख्यलय् याइगु खःसा अनं लिपा षष्ठिखुन्हु सुथय् फुक्कं द्यः नापं द्यःखः व भैलः द्यः तकं वस्तीइ हयेगु याइ । वस्तीइ नं प्याखं ल्हुइकेगु निसें जात्रा यायेगु तकं याइ । वस्तीइ नं द्यःल्ह्वंब्वाकेगु ज्या जुइ ।
उगुहे कथं सप्तमीकुन्हु रुद्रायणी गुथिपाखें च्वय्लाछिं क्वय्लाछि तक द्यःप्याखं ल्हुइका यंकी । अले क्वय्लाछिया दबुलिइ न्हिच्छि धाइथें प्याखं ल्हुइकेगु ज्या याइ ।

अले अष्टमीकुन्हु द्यःखः जात्रा याना दक्ले लिपा च्वय्लाछिया रुद्रायणीया देगलय् द्यः स्थापना याना क्वचायेकी । नवःमि कुन्हु थःथःगु छेँय् नं द्यःयात पुजा वनी । अथे पुजा वने न्ह्यः थःथःगु छेँय् दुगु कापः थायेगु तान अर्थात तांगा पुजा यायेगु अले मोहनी सिन्हः फ्वयेगु तकं याइ । दक्ले लिपा नवःमिकुन्हु पुजा क्वचायेका मोहनी भ्वय् धकाः भ्वय् नयाः जात्रा नापं मोहनी नखः क्वचायेकेगु ख्वनाया नेवाःतय्सं याना वयाच्वंगु दु ।

ख्वनाय् मोहनी नखः नापया स्वापू

मोहनीया इलय् ख्वनाय् जात्रा जुइगु जुया गुलिं गुलिसिनं ख्वनाय् मोहनी नखः मदु धकाः धायेगु याना वयाच्वंगु खः । वास्तवय् जात्रा नापं थौंकन्हय् ख्वनाय् च्वंपिन्सं हनाच्वंगु संस्कृतियात स्वल धाःसा थौंकन्हय् तक नं मोहनी नखःया इलय् द्यःखः जात्रा अले ख्वाःपाः जात्रा दुसा अथेहे थापं यायेगु, कूछि भ्वय् नयेगु चलन धाःसा अवश्य नं मदु । ख्वनाय् च्वंपिं सुनां नं नःलेस्वां पिइगु ज्या याइमखु । नःलेस्वां पिइगु ज्या मयाइगु जुया हे मोहनी नखः मदु धकाः धायेगु याना वयाच्वंगु खः ।

ख्वनाया नेवाःतय्सं नवःमि अर्थात स्याक्वःत्याक्व खुन्हु बुँज्याया नितिं छ्यलीगु सामान व ल्वाभःयात पुजा याइगु चलन मदु । अले अष्टमीखुन्हु नं थापं याइगु चलन मदु । नवःमिखुन्हु कापः थाइगु तान अर्थात तांगा धाःसा पुजा याना वयाच्वंगु दु । अले  मोहनी सिन्हः फया मोहनी सिन्हः तिनाः मूल रुपं रुद्रायणी अर्थात सिकाली द्यःयाथाय् पूजा याःवनीगु चलन दु । अले नवःमिखुन्हु मोहनी भ्वय् नइगु चलन दु ।

थुगु ल्याखं स्वयेगु खःसा ख्वनाय् मोहनी नखः मदु धकाः धायेफइगु अवस्था धाःसा मदु । बरु मोहनीया इलय् थापं यायेगु नःलेस्वां पिइगु चलन धाःसा मदु । उकिं ख्वनाया नेवाःतय्सं मोहनीया इलय् थःगु हे कथं नखः नापं जात्रा हनाच्वंगु दु धकाः धायेफइगु अवस्था दु ।

सापारु कुन्हु थापं याइगु चलन

ख्वनाया नेवाःतय्सं दँय् दसं सायाः अर्थात सापारुखुन्हु थःपिनिगु जीवनय् प्रयोग जुइगु फुक्क कथंया ज्याभःनिसें ल्वाभः तक थापं याइगु चलन दु । न्हापा न्हापा ख्वनाया नेवाःतय् बुँसिबें अप्वः बाली दुगु खः धाइ । अले बालीइ पिइगु वायात वला पिइगु धाइ । अथे वला लइगु धइगु सापारु लिपा खः । उकिं हे बुँज्या नाप स्वापू दुगु कथंया ज्याभःनिसें ल्वाभः तक सापारुकुन्हु पूजा याइगु चलन खः । अले वला लइगु खः ।

अथेहे मेमेथाय् च्वंपिं अप्वः याना नेवाःतय्सं मोहनी धुंकाः जक वा लइगु खः । अले मोहनीया इलय् वा लःवनेगु नितिं माःगु फुक्क कथंया सामान थापं याइगु खः अष्टमीकुन्हु । अले मोहनी नखः धुसांनिसें हे वा लयेगु सुरु याइगु खः । थुगु ल्याखं स्वयेगु झ्वलय् थापं याइगु धइगु बुँज्याया नितिं माःगु कथं सामान तयार यायेगु कथंया नखःया रुपय् कयातःगु खः धकाः धायेफइगु अवस्था दु ।

थुगु कथं ख्वनाया नेवाःतय्सं मोहनीया इलय् थापं मयाइगु अले थःगु हे स्थानीय द्यःया जात्रानिसें प्याखं क्यनेगु याना वयाच्वंगु धइगु अनया विशेषता जुयाच्वंगु दु धाःसां छुं पाइमुखु ।