kmc bidya

महामारी व खुल्ला सीमा

नेवा: अनलाइन न्युज | २०७७ बैशाख १५, सोमबार ०९:४६:०३

 

भारतलिसेंया खुल्ला सीमा कयाः  पलाः ल्ह्वनेगु अनुकूल ई

 मल्ल के. सुन्दर

तिब्बतय् चिनियाँ लाल सेनाया उपस्थिति लिपा अन मार्च १० य् जूगु स्थानीय नागरिकतय्गु बिद्रोहयात दबे यात । वयां लिपा दलाई लामां द्धलं्रद्धः थः समर्थकत सहित राजनीतिक शरणया लागिं भारत प्रबेश जुइमाल । थुकिं ‘भारत चीन भाइ भाइ धइगु सम्बन्ध तनावपूर्ण स्थितिइ हिला वन । प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरु सशंकित व चेतावनीपूर्ण भाषं भारतीय लोकसताय् सम्बोधन यासें धयादिल – “भारतया सुरक्षा सीमा उत्तर हिमालय पर्वततक खः, नेपाल व भुटानय् जुइगु छुं नं कथंया आक्रमणय् भारतयात हे जूगु आक्रमण थुइकेगु जुइ, उकिया भारतं प्रतिकार याइ । ” 

थ्व सन् १९५९ नोभेम्बर २७ या खँ खः । राजनीतिक बृत्त नेहरुया धापूं तरंगित जुल । नेपालय् थुकिया चर्को बिरोध यात, नेपाली सार्वभौमिकताय् भारतीय हस्तक्षेप कथं काल । तर, उकिया छुं दिन लिपा न्हू दिल्लीइ याःगु पत्रकार सम्मेलनय् नेहरुं नेपाल भारतया दथुइ जूगु शान्ति व मैत्री सन्त्रिीया थप ब्याख्या व ब्यावस्था सन्दर्भय् थःवंथः पत्राचार जूगु व नेपाःया आन्तरिक सुरक्षा मामलाय् भारतीय सेनाया उपस्थितिया सम्वन्धय् द्धिपक्षीय सहमति जूगु गोप्य खँया रहश्योघाटन जुल ।

राणा शासन संक्रमणया स्थितिइ दुगु ह्वःता चूलाकाः मोहन शमशेरयात बिवस यानाः याःगु शान्ति व मैत्री सन्धी सन् १०५० जुलाई ३१ कुन्हु औपचारिकता चूलाके धुंकाः थ्व सन्धी समानताया आधारय् मजूगु धासें विशेष यानाः नेपाःया बामपन्थी शक्तिं बिरोध याःगु खः । थ्व सन्धीया लिउने नेपाल भूमिइ भारतीय सुरक्षा स्वार्थ सुलाच्वंगु गोप्य खँ तकं दुगु नेहरुपाखें रहस्योघाटन याये धुंकाः ला बिरोधया स्वरुप व आधार नं ब्यापक जुया वन । सन्धी खारेज हे यायेमाःगु माग प्रबल जुल । 

थ्व सन्धी अन्तरर्गातया धारा ६ व धारा ७ य् यानातःगु प्रावधानपाखें भारतीय नागरिकयात नेपाली भूमिइ नेपाली सरह बसोबासलिसे बन्द ब्यापार, रोजगार व मेमेगु कारोबार यायेगु अधिकार दइगु व स्वतन्त्र रुपं वये वनेगु अधिकार सुनिश्चित यानातःगु खः । जनसंख्याया आधारय् नेपाः स्वयां आपालं तःधंगु भारतलिसें थथे खुल्ला सिमाना व मेमेगु समान अधिकारया ब्यवस्थापन यायेगु ब्याबहारिक रुपं समान जुइमखु धइगु थुइकाः थ्व सन्धीयात न्याय संगत मतायेकल । थुकिया मदिकं बिरोध जुया बिल । जनस्तरं नं खारेजीया लागिं सः थ्वयाबल । 

भारतया खुला सीमाया कारणं थ्व इलय् मुक्कां नेपाः भयभीत दु । तसर्थ, भारतलिसेंया खुल्ला सीमाया सम्वन्धय् उचित पलाः ल्ह्वनेत थ्व अनुकूल ई खः । 

स्वखेरं भारतीय भूमिपाखें परिबिष्ट नेपाल, पूर्व, पश्चिम अनले दक्षिणपाखे १८०८ किमि सीमा थ्वहे सन्धीया लिधंसाय् खुल्ला दु । अथेहे २२ वटा थें औपचारिक भन्सार नाकात दुसां तबि नं प्राकृति व प्रशासनिक अवरोध मदुगु छुं नं बिन्दुपाखें वये वने याये फइ । 

तीनतिरबाट भारतीय भूमिबाट परिविष्ट नेपाल– पूर्व, पश्चिम अनि दक्षिणतिरको १८०८ किमि सीमा यसै सन्धिका आधारमा खुला छ । लगभग २२ वटाजति औपचारिक भन्सार नाकाहरू रहे तापनि प्राकृतिक र प्रशासनिक अवरोध नभएका कुनै पनि बिन्दुबाट आवतजावत गर्न सकिन्छ । 

इष्ट इण्डिया कम्पनी नापंया युद्धय् पराजित गोरखाली सेनां सन् १८१६ या सुगौली सन्धीइ ल्हाः चिं तये धुंकाः भारतलिसें नेपाःया भौगोलिक सीमा कोरे याःगु खः । यद्यपि, भारतय् जूगु सैनिक बिद्रोहयात दबे यायेत जंगबहादुरं याःगु सेवाबापत सन् १८६० ई बेलायत शासकया पाखें बक्सिस स्वरुप जूलागु ‘न्हूगु मुलुक बाँके बर्दियाया भूमि थप याये धुंकाः नेपाली सेमा भचा हेरफेर जुल । तर, नेपाल व भारत दथुइया सीमायात नियन्त्रण मयासें खुल्ला त्वतेगु बन्दोबस्त सुगौली सन्धी जूबलय् हे सहमति जुल । 

औपनिवेशिक शासनसत्ताया अंगेज शासकत थःगु साम्राज्य रक्षाया लागिं विश्वयुद्धय् होमे जूगु थ्व इलय् बेलायतया लागिं युद्ध मोर्चाय् लामबद्ध जुइगु जनशक्ति आपूर्तिया मालेज्याय् लानाच्वंगु खः । सुरोपना व भुसतिघ्रे शारीरिक बनोट जुपिं गोरखाली ल्याय्म्हत युद्ध मोर्चाया लागिं उपयुक्त जुइगु खँ धूर्त बेलायतीतय्सं याइ । नालापानीया युद्धमोर्चाया भगौडा गोरखाली जवानतय्त ज्वनाः अंग्रेजीतय्सं १८१५ य् क्यापुचियन एक्टअन्तर्गत थःगु मातहतय् छगू चिधंगु गोराखा सेनाया टुकडी खडा जुल । सन् १८८५ थ्यंबलय् नेपाल सरकारं अ्रगे्रजतलिसें गोरखा भर्ति सम्बन्ध औपचारिक सहमति हे जुल । 

भारतलिसें स्वानाच्वंगु नेपाली सीमायात प्रशासनिक झन्झट मजुइगु यानाः खुल्ला तयेबलय् युद्ध मोर्चाय् थःगु स्वार्थया लागिं बन्दुक ज्वनीपिं जमात तयार यायेत बेलायातयात अःपुइगु जू हे जुल । निगूगु खँ खुल्ला सीमानां भारतं भारतीय उत्पादनया लागिं नेपाल बजार कथं सुनिश्चित जुइ व उगु एकलौटी रुपं नेपाःया अर्थतन्त्रय् पकड कायम यायेगु अवसर नं खः । मेगु धइगु नेपाःया अपार बन्य सामग्री व प्राकृतिक स्रोत भारतपाखें यंकेगु लागिं छु्र नं कथंया अवरोध दइमखु । 

लुमंके बहः जू व इलय् उत्तर भारत व बिहारय् बिस्तार याःगु रेलवे सेवाया लागिं लाःगु हजारौं किमि रेलवे लिगया स्लिपर नेपालपाखें अंग्रेज शासकतय्सं बिना रोकतोक नेपाःया जंगल मासे यानाः यंकूगु थासिं तःगु खः । उकिया लागिं जयनगर, जनकपुर, बिजयलपुरा, भन्टाबारी पारवेसगन्ज, अमेलेखगन्ज रक्सौल न्यारोगेजया रेल्वे लाइन बिस्तार याःगु खः । उगु रेल्वे लाइनपाखें नेपालं नदीजन्य निर्माण सामग्री नं बिनाशुल्क भारत यंकीगु खः । 

थ्व नापं खुल्ला सीमाया कारणं न्हू दिल्लीया लागिं येँया शासन सत्ता सामरिक अर्थय् नं थःगु सुरक्षा छाता स्वयां तापाक मदु धइगु अनुभूति याः । विशेषत अब्लेया राणा शासकतय् थःगु राजनीतिक प्रभाव अन्तर्गत तयेगु लागिं सीमां अनेकौं तरिकां ग्वाहालि यानाच्वनी । 

थुखे विशेषत गोरखा भर्ति केन्द्रया प्रावधान राणा शासनया लागिं आम्दानीया श्रोत जुल । बेलायती सरकारलिसेंया सहमाति कथं नेपालं गोरखाली पल्टनया लागिं छ्वइपिं जवानपाखें प्रतिब्यक्तिया ल्याखं वर्षय् छगू करोड दइ । व तप्यंक शासकतय्गु निजी श्रोतय् दाखिला जुइ । नेपाल भारत खुल्ला सीमाया ब्यवस्थापनपाखें जुइगु थज्याःगु कथंया प्रत्येक्ष फाइदा पृष्ठभूमिइ राणा शासकत लय् तायाच्वंगु हे खः । खुल्ला सीमाया कारणं राणा शासकतय्गु लागिं भारतया बंैकय् थःगु हे कारोबार सञ्चालन यायेत रोकतोक मदु । नापं गुलि परिवारं सीमापारि अबध, मिथिला, भोजपाुराय् हजारौं बिघा जमीन पारिवारिक जागिरक कथं तये दुगु खः । दक्षिणपाखेया खुल्ला सीमा उगु इलय् राणा शासकतय्गु लागिं छगू कथं अप्रत्यक्ष आशिर्वाद थें हे जुयाच्वंगु खः । 

भारतं बेलायती शासकत लिचिला वने धुंकः भारतीय शासकतय् अंग्रेजया बिरासतया रुपं त्वतावंगु औपनिवेशिक मानसिकता त्वमफी । नेपाःलिसें न्हूगु दौत्य सन्वन्ध कायम यायेगु खँय् न्हूगु भारतया शासकतय्सं उगु हे पुलांगु सोच कायम याना तल । नेहरु थेंज्याःम्ह लोकतन्त्रवादी ब्यक्तिया नेतृत्वय् दुगु गणतन्त्र भारतं नं नेपाःलिसें मैत्री सम्वन्धी व शान्ति सन्धी याःबलय् निगू देय्या दथुइ सीमा थेंं तुं खुल्ला यायेगु प्रावधानयात निरन्तरता बिल । उकिया छगु हे जक कारण खः भारतीय नेतात नेपाःयात भारतीय सुरक्षा छाता अन्तर्गतया भूभाग तायेका च्वनी । 

सरदार बलभद्रभाइ पटेल थेंज्याःम्ह नेहरु मन्त्रीमण्डलया प्रभावशाली सदस्यं कास्मिर व हैदराबादयात थें नेपालयात भारतीय संघया अन्ततभूत यायेमाः धइगु खँय् बः बिइ । उत्तरपाखे चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टीया नेतृत्वय् लाला झन्डा ब्वयेके धूंकाः नेहरु नापं भारतीय नेतात नेपाःयात थःपिनिगु सुरक्षा पकड स्वयां तापाक च्वंगु स्वये चाहे जुइमखु । उकिया हे लिच्वः खः, नेपाल भारत दथुइया सन् १९५० या मैत्री व शान्ति सम्झौता । अले थःलिसें स्वाःगु नेपाःया सीमायात खुल्ला तयेगुया मूल मनसाय नं व हे खः । 

तर, खुल्ला सीमाया कारणं नेपाःया थौंतकया अनुभूत यायेमाःगु सन्दर्भय् उलि लसता मदु । मनूत निर्वाध वयेवने जुया वयाच्वंगु कारणं निगू देय् दथुइया दशगजा व सीमा स्तम्भतय्गु मूल्य हे मन्त । गुलिं बिन्दुइ सीमा स्तम्भ हे तन । दशगजा तन । सीमा मिचे जुल । सन्धि जुइ धुंकाः थौं तक न्हय्गू दशकय् न्यागू दर्जन स्वयां अप्वः थासय् नेपाली भूभाग दुने भारतपाखें सीमा मिचे यायेगु ज्या जुयाच्वंगु दु । मानेभञ्ज्याङ, पशुपतिनगर, मेची नदी, पर्सा पोताल, सुस्ता, महेशपुर, नरशाही, कोइलाबास, टककपुर जुयाः लिम्पियाधुरातकं यानाः अथेहे थ्यंमध्यं ६० हजार हेक्टर नेपाली जमीन भारतया कब्जाय् लाःवन । 

छखे खुल्ला सीमाया हे कारणं प्रत्येक निर्वाचनया इलय् दक्षिण सीमा पारिपाखें आयातीत मातदातातय्गु कारणं नेपाःया आन्तरिक राजनीतियात प्रभाव लाकेगु ज्या त्वमफी । मेखे सीमा पारीं आप्रवासनया चापपाखें विशेषत तराई मधेशया सामाजिक संरचना स्वाभाविक रुपं परिवर्तन जुल । उकिया कारणं रैथानेतय् अल्पमनय् लाकल । 

 

सम्भबत थ्वहे समस्याया समाधानया नितिं राष्ट्रिय जनसंख्या आयोग पाखें बसाई सराई, अध्ययन यायेबलय् समूहयात सुझाबया भाला ब्यूगु खः । डा.हर्ष गुरुङया अध्यक्षताय् गुम्ह सदस्य दुगु कार्यसमितिं २०४० साउनय् मूल प्रपिबेदन तयार याना बुझे यात । कार्य समूहलं खूल्ला सीमाया कारणं सिर्जना जूगु समस्यायात गहन अध्ययान व विश्लेषण लिपा ७० गू सुझाब बिसें नेपाल भारत दथुइ काया जुया वःगु खुल्ला सीमाया प्रावधान अन्त्य यायेत धयातःगु खः । उकिया लागिं क्रमिक रुपं यायेगु कथं स्वंगू चरणया प्रतिबेदन लः ल्हाःगु खः । 

उलिं मधेशवादी नेतातय्सं उकिया कडा बिरोध यात । डा. गुरुङयात झुण्डे यायेमाः धइगु माग तकं जुल । सीमावारी व पारी युगौंनिसें दुगु  “बेटी व रोटी” या मागयात लिच्वः मलाइ कथं सीमाया आवत जावत नियमन याये दइमखु धकाः खबरदारीयात । वयां लिपा जनाधार मदुगु पंचायती ब्यवस्थां सीमा नियमत यायेगु बारे क्वातुक निर्णय याये मफुत । उगु प्रतिबेदन अथें थन्के जूवन । 

लुमंके बहःजू, खुल्ला सीमा नियमन यायेमाः धइगु उगु ईया छुं दँ न्ह्यःनिसें हे भारतीय पक्षपाखें सार्वजनिक स्तरं हे खँ वये धुंकूगु खः । सन् १९७० निसें हे भारतं खास यानाः आसामया आदीबासीतय्गु भूमिपुत्रया नारा बिया विशेषाधिकार व पहिचानया रक्षाया लागिं आन्दोलन  सुरु याःगु खः । अले अन वर्षौंनिसें छेँ बुँ दयेकाच्वंपिं नेपाली मूल मनूतय्त बिसिके छ्वयेगु अभियान सुरु यात । उकिया प्रभावनय् सन् १०८० पाखें थ्यंबलय् मणिपुरया नेपालीतय्त हिंसात्मक आक्रमण यात, ख्यात । उगु हिंसात्मक कारवाही न्यनावनाः मेघालय, सिलाङ, जयगाउँ, मिजोरिम व नागालैण्डतकं थ्यन । नेपाल भारत दथुइ रोकतोक मदुगु सीमाया कारण अन निर्वाध रुपं नेपालीत वनेगु क्रम अप्वःगु खः, उकियात पनेत खुल्ला सीमा बन्द यायेमाः । 

मनूतय्गु निर्वाध आवतजावत जुया वयाच्वंगु निरन्तरतां निगू देय्या दशगजा व सीमा स्तम्भतय्गु मूल्य मन्त । गनगिन्ति विन्दूतय्गु सीमा स्तम्भ तन, दशगजा मिचे जुल । सन्धी जूसानिसें थौंतकं न्हय्गू दशक दुने म्होति नं न्यागू दर्जन स्वयां अप्वः थासय् नेपाली भूमि दुने भारतीयपाखें सीमा मिचे यायेगु ज्या जुल । 

सन् १९९९ डिसेम्बर २४ य् त्रिभुवन विमानस्थलपाखें ब्वःगु इण्डियान एयरलायन्सया आइसी ८१४ या विमान अपहरणलिपा नं भारतीय नीति निर्माता व राजनैतातय्सं नेपाल भारत दथुइ खुल्ला सीमा व्यवस्था पुनावलोकनया खँ ल्वंगु अः । अथेहे पोखराय् सुलाच्वंपिं इस्लामिक आतंकवादीत अब्दुल कानी तुण्डे व यासिन भटकल ज्वनेधुंकाः नं भारतीय राष्ट्रिय सुरक्षाया लागिं नेपाल भारत खुल्ला सीमा उपयुक्त मजूगु चर्चा न्हू दिल्लीइ चले जूगु खः । 

भारतीय गुप्तचार संस्था “र” या नं ठहर दु, नेपाललिसेंया खुल्ला सीमा पाकिस्तान आइएसआइया भारतबिरुद्ध रणनीतिक स्वार्थया लागिं सहज बिन्दु जुयाच्वंगु दु । सिमायात खुल्ला तयाः तयेगु भारतीय सुरक्षाया लागिं सदां खतरा दयाच्वनी । उमिगु हे बुझाई नक्कली भारतीय मुद्राया प्रवेशद्धार खुल्ला सीमा खः । उगु हे खुल्ला सीमा नशालू पदार्थया कारोबार, चिधंगु हातहतिरयारया ओसार पसारया लागिं प्रयोग जुयाच्वंगु दु । अवैध ब्यापार व तस्करी उखें हे जुयाच्वंगु दु । लिपांगु इलय् वयाः अन्तर्राष्ट्रिय स्तरं मस्तय्गु बेचबिखन, मानव ओसार पसारया लागिं खुल्ला सीमा पने फुगु मदु । आतंककारी गतिविधि, अपहरण व ध्यबा असुली यायेगु गतिविधि दुथ्यापिं अपराधीतय्गु लागिं नं खुल्ला सीमा अवसर कथं कयातःगु दु । 

नेपाल भारत निगूलिं सरकारपाखें गठन याःगु प्रबुद्ध वर्ग समुहया नं सन् १९५० या मैत्री तथा शान्ति सम्भाmैता थौंया इलय् समय सापेक्षक मजूगु व खुल्ला सीमाया सन्वन्धय् पुनःबिचार यायेमाःगु अति आवश्यक जू धकाः सिफारिस याःगु खः । अथेनं, थुकि भारतीय प्रधानमन्त्रीया आः छुं नं कथंया सकारात्मक सन्देश प्राप्त जुइफुगु मदुनि । सार रुपय् थीथी समस्याजन्य आयामतय्गु खुल्ला सीमा यथागत तयेत अनुमति मबिउ । थ्व सम्वन्धय् पुनः बिचार यायेत बाध्य याःगु दु । 

अथेला थ्व सन्धीया निरन्तरता व खुल्ला सीमाया पक्षय् पैरवी याइगु न्हू दिल्ली थः हे नं उगु सन्धी प्रति गुलि इमान्दार दु धइगु यथार्थ २०४५ सालय् झिंन्याला तकया नाकाबन्दीपाखें भुक्तमान नेपाःमिं पिन्सं आः तक नं लुमंनी । अथेहे मधेशी आन्दोलनया झ्वलय् निगू देय्या खुल्ला जुइमाःगु नाकाया कारणं नेपाल व भारतया सीमा यथार्थय् न्हू दिल्लीया अनुकूलताय् निर्भर जुइगु खँ खः धइगु खँ विगतया ज्या खँ यचुक सिइदु । 

सीमावती भूभागय् दुगु निगुलिं समुदायया दैनिकीया लागिं सहज बजारया उपलब्धता, उमिगु सामाकिज व धार्मिक क्रमय् निर्वाध आवत जागवात अमवरोध स्थिति बन्द ब्यापार व रोजगारया अवसर आदिया दृष्टिकोयां खुल्ला सीमाया फरक महत्व दु । नापं थ्व संवेदनशील पक्ष नं खः । खुल्ला सीमा सुधार मजूगुलिं उगु सन्दर्भय् नकारात्मक लिच्वः विशेष ध्यान बिइमाः । थुकिया लागिं सीमा क्षेत्रय् बसोबास यानाः च्वनीपिनिगु लागिं ध्यान बिइमाः । तर थुकिया लागि राजनीति तहया सहमति व सरकारया व सत्तापाखें आवश्यम पहल मयासें भारतीय पक्ष फयाफक्वः याकनं तयार यायेमाः । राष्ट्रिय आवश्यकता यात वाः चायेकेमाः । 

नयाँ पत्रिका पाखें साभार

 

Categorized in बिचा: