nepal investment baink

मरुसतः कि धरहरा

- सुरेश किरण

थुगुसीया भुखाय् थ्वहुनिं नं ‘तःभुखाय्’ सरह ठहर जुल कि थुकिं देय्या अप्वः थें सांस्कृतिक सम्पदा स्यंकाबिल । विनाशकारी भुखाचं याःगु सकतां भौतिक विनाशय् साँस्कृतिक सम्पदाया ब्व १० प्रतिशत नं मदु जुइ तर थ्व हे व  महत्वपूर्ण अंश खः, गुकिं देय्यात तुरुन्त हे अन्तर्राष्ट्रिय संवेदनाया केन्द्रय् हयाबिल ।

प्रारम्भिक अध्ययनं क्यंकथं थ्व भुखाचं स्वनिगः दुने जक मुक्कं ३२७ सम्पदाय् क्षति लाकूगु दु तर थ्व स्वनिगलय् सूचीकृत फुक्क सम्पदाया ५० प्रतिशत नं मखु । स्वनिगलय् ८८८ गू अन्तर्राष्ट्रिय महत्वया सम्पदा व स्मारक दुगु तथ्यांक दु । भुखाचं येँया हनुमानढोका दरबार लागायात धाःसा यक्व हे स्यंकूगु खनेदु । अन थ्यंमथ्यं ९० प्रतिशत सम्पदा पूर्णरूपय् क्षति जूगु दु ।

सम्पदा क्षेत्रय् जूगु थ्व यक्व क्षतिलिपा राज्य, सर्वसाधारण व थनतक कि मिडियाया तकं पूर्ण ध्यान धरहराय् वनाः थाःगु खंबलय् स्वनिगःबासीपिनि नगुलय् मेगु पराकम्प वंगु दु । थुकिं झीगु ‘सम्पदा चेत’या दायरायात नं प्रष्ट यानाब्यूगु दु । नकतिनि निसः दँ इतिहास दुगु धरहरा नेपाःया मौलिक सम्पदातकं मजूगु तथ्य सार्वजनिक जुइधुंकूगु दु । भुखाचं धरहरा स्वयां पुलांगु, धरहरा स्वयां महत्वपूर्ण व धरहरा स्वयां ऐतिहासिक मेमेगु यक्व सम्पदा ध्वस्त याःगु दु अथेनं झीगु ध्यान अझ नं केवल धरहराय् छाय् केन्द्रित  दु ? तःधंपिं व्यापारी व सेलिब्रिटीपिसं धरहरा दयेकेत जनता जायेमाःगु धयाच्वंगु दु । छुं बैंकरपिसं धरहराय् ‘लगानी’ यायेगु घोषणा यानाच्वंगु दु । मिडिया धरहराया  भग्नावशेषयात ‘भूकम्प सिम्बोल’ दयेकाच्वंगु दु । आखिर छाय् ?

राष्ट्रसंघीय निकाय युनेस्कों नेपाःया न्हय्गू सम्पदायात विश्वसम्पदा सूचीइ तःगु दु । व न्हय्गू दुने धरहरा मलाः । व बाहेक मेगु १५ गू महत्वपूर्ण थाय्यात विश्वसम्पदा सूचीइ तयेत सरकारं आवश्यक कुतः यानाच्वंगु दु । व १५ गुली नं धरहरा मलाः । पर्यटन नेपाःया निंतिं विदेशी मुद्राआर्जन यायेगु दकलय् तःधंगु उद्योग खः तर नेपालय् थौंतक छम्ह हे नं थुज्वःम्ह पर्यटक वःगु मदुनि जुइ, सुयागु मू तातुना येँया धरहरा स्वयेगु खः । थुलि जुइक जुइकं नं विश्वन्यंक छाय् धरहरायात हे भुखाय्या प्रतीक दयेकाः प्रचार यात ? गुगु स्मारक अस्तित्वय् दुबलय् ला देय्या निंतिं गुगुं ज्याया विषय मखुसा थौं अस्तित्वविहीन जुइधुंकाः छु ज्याख्यलय् दइ ला ?

देय्या फुक्क धयाथें राष्ट्रिय न्हिपतिं भुखाय्या प्रतीक न्ह्यब्वय्माल कि धरहरायात न्ह्यःने न्ह्यचीकेगु यानाच्वंगु खनेदु । जेठ २६ गते राजधानीपाखें प्रकाशित जुइगु निगू मू राष्ट्रिय दैनिक कान्तिपुर व नागरिकय् येँया बबरमहलस्थित छगू पःखालय् च्वच्वं यानाच्वंगु छगू चित्रया तस्बिर छापय् जूगु दु । निगुलिं पत्रिकां क्याप्सनय् च्वल – च्वच्वं यानाच्वंगु छगू देगःया किपा । निगुलिं पत्रिकां मस्यू ला कि व गुगुं देगः मखु, काष्ठमण्डपया किपा खः । कान्तिपुरया ला लोगो हे काष्ठमण्डप खः, छु वयात थःगु हे लोगोयातकं नां मस्यू ला ? सुनां धरहरायात ध्वस्त साँस्कृतिक सम्पदाया प्रतीक दयेकल, वं काष्ठमण्डपबारे मस्यू । गुकथं जुल थथे ? छु जुल थुकिया हुनिं ?

येँयापिसं ला थुकियात ‘साँस्कृतिक पूर्वाग्रह’ तायेकी । मल्लकालीन सम्पदायात त्वःताः शाहकालीन सम्पदायात महत्व बीगु ‘महेन्द्रवादी’ सोचया निरन्तरता तायेकी थुकियात काष्ठमण्डपया रैथाने । थुकिया ल्यूने छगू विजित व मेगु विजयी देशया शासकीय मानसिकतां ज्या यानाच्वंगु द्वपं नं येयापिनिगु दु । खतुं थ्व द्वपं यथार्थ स्वयां नं मनोवैज्ञानिक अप्वः जुइ जुइ तर थुकी पटक्क हे सत्यता मजू मदु धाय् फइमखु ।

द्वपंया थीथी कोण दइ जुइ तर कातय् हे याये मफइगु छगू सत्य छु खः धाःसा, धरहरा थुकथं ध्वस्त सम्पदाया प्रतीक जूवंगुया ल्यूने झीगु थःगु हे साँस्कृतिक चेतया कमी जूगु दु । थ्वदुने गुगुं षडयन्त्र वा सुनियोजित ज्याखँ सुलाच्वंगु मदु धाःसा झीसं माने जुइमाः कि नेपाःमि जनतायात साँस्कृतिक चेतना थनेगु ज्याय् झी तसकं ल्यूने लाःगु हे खः । राज्यया फुक्क निकाय व जनताय् तकं साँस्कृतिक चेतया तःधंगु अभाव थुकिं प्रस्ट क्यंगु दु । वास्तवय् थ्वहे साँस्कृतिक चेतया अभाव हे खः गुकिं यानाः देय्या हे म्हसीका धयातःगु सम्पदा नं ५६ सेकेन्डया छगूू झट्कां धू जुइक हे क्वःदल ।

भुखाय् ब्वःबलय् धरहरा क्वःदलीगु ला स्वाभाविक हे खः छाय्कि थुकिया जालं हे वयात भुखाय्या झट्का थेगय् याये मब्यू । नब्बे सालय् नं क्वःदःगु हे खः, आः नं क्वःदल, थ्व पुनःनिर्माण जुल धाःसा मेगु भुखाचय् नं व क्वःदली । धरहरा येँया ‘चायात ल्वःगु’ संरचना मखु । न थ्व येँया मौलिक वस्तु हे खः । न्यातँ जाःगु छेँ दयेके मज्यूगु येँया जमिनय् गुंगू तँया धरहरा सुनां नं दयेकी धाःसा उकिं येँयात थूगु हे मदु धाःसां पाइ मखु जुइ । अस्वाभाविक जाःया हुनिं धरहरा ला क्वःदल तर उकिया लिसेलिसें येँया स्वतँ प्यतँ जाःगु चीजाःगु देगः नं क्वःदल । छाय् क्वःदल ले उपिं ?

चीजाःगु देगः दुंगुया मू हुनिं खः, उकियात ईकथं जीर्णोद्धार मयाःगु । इलय्ब्यलय् जीर्णोद्धार याःगु देगः व सम्पदा क्वःमदः । गथेकि ख्वपया न्यातपौ देगः, न्यय्न्यापाः झ्याः दरवार, यलया दरबार, कृष्ण देगः आदि । गुलि क्वःदल जीर्णोद्धार मयाःगु सम्पदा क्वःदल । आः न्ह्यसः ब्वलनी, थ्व सम्पदाया जीर्णोद्धार चाहिँ छाय् मजुल ले ? छाय् थुकी ज्या मजुल ? वइगु लिसः थ्वहे खः – धरहरा । सुनां धरहरायात नेपाःया नम्बर एक सम्पदा तायेकी, उकिं थ्व देगः जीर्णोद्धार नं यायेमाः धकाः सीकेगु नं गुकथं ? थ्व चेत गनं दइ उमिके ? धरहरायात नेपाःया हे छगू जक सम्पदा तायेकूगुपाखें हे सी दइ, उमिगु साँस्कृतिक चेतना हे आःतक परिपक्व जुइधुंकूगु मदुनि । गुगु नेपाःया पहिचान क्वबीगु सम्पदा खः, गुगु नेपाःया इतिहास न्ववाइगु सम्पदा खः, गुगु देसय् पर्यटक दुकायेगु सम्पदा खः, उगु सम्पदाया महत्व थुइकेगु  चेतनाया हे म्होति झीके दुगु खनेदत ।

धरहरायात सुनां भुखाय्या प्रतीक दयेकल, उकिं नं धरहराया सांस्कृतिक महत्ता स्वयां नं उकिया जाः स्वयाः थथे याःगु ताइ । धरहरा धात्थें हे थुलि हे तःधंगु सम्पदा खः धइगु ताःगु जूसा अन सर्वसाधारणपिन्त गयेके छाय् बिल ? पार्क व पुखू सञ्चालन याः थें धरहरा सञ्चालन यायेगु ठेक्का छाय् व्यापारीयात बिल ?

राष्ट्रिय महत्वया सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण यायेगु जिम्मा राष्ट्रया खः कि व्यापारीया ? न्ह्याउँगु दक्व बांलाः धाःथें तःजाःगु फुक्क तःधं धइगु मचा मनोविज्ञानय् आधारित जुयाः धरहरायात भुखाय्या प्रतीक दयेकूगु खनेदु ।

थुगुसीया भुखाचं झीके निहीत थ्व सांस्कृतिक चेतया म्होतियात नं बांलाक्क हे उलाब्यूगु दु । सांस्कृतिक चेत भौतिक निर्माणया सन्दर्भय् जक मखु, थःगु साँस्कृतिक सम्पदायात म्हसीकेगु सन्दर्भय्, थःत म्हसीकेगु सन्दर्भय् व थःगु देय्यात म्हसीकेगु सन्दर्भय् नं उलि हे महत्वपूर्ण जू वइ । आः याइगु पुनर्निर्माणय् साँस्कृतिक सम्पदाया जक हे निर्माण मखु, थ्व साँस्कृतिक चेतया नं निर्माण यायेमाः ।