zero media family planning adv

बुङ द्यः व सिनाज्या

च्वमिः विपेन्द्र महर्जन

    प्राकृतिक रुपं झारपात कन्दमूल आदी जक नयाः गुफाय् वा सिमाप्वलय् द्यनाः प्रकृतिं ब्यूथें जीवन महंसे भौगोलिक अबस्थाया लिधँसाय् ब्वलनाच्वंगु नसाज्वलंयात न्हून्हूकथं उन्नति याना पुनेगु, च्वनेगु, जुइगु (यातायात) थें जाःगु ख्यलय् समेत न्हून्हूगु आविस्कार याना न्हून्हूगू प्रविधि छ्यलय्सःपिं प्राणी मनू हे जक खः ।

    थुगुकथं आबिस्कार जूगु न्हून्हूगू प्रविधि हरेक समूहया मनूतय् दथुइ थवंथवय् स्यनेकने जुयाच्वंगु थौंजकया खँ मखु । मनू सभ्यताया सृष्टिनिसेंया खँ धायेमाः । नयेगु नसा, पुनेगु ब्वसा, च्वनेगु छेँ, जुइगु यातायातया साधन थें ज्याःगु हरेक ज्याय् नं छ्यलाः न्हून्हूकथं न्ह्याःवनेगु झ्वलय् नसात्वँसा अर्थात् अन्न आदी उब्जनिया ज्याय् नं अनेक ढंगं उन्नति जुयावःगु नं मानव सभ्यताया इतिहासं क्यनाच्वंगु हे दु । थुगुकथं आविष्कार जूगु अन्न उब्जनीया तःगू प्रविधिमध्ये छगू वा बालीया प्रविधियात कायेफु ।

    एशिया महादेशया चीन लगायत दक्षिण पूर्वी भेगया मनूतय्सं याइगु थी थी अन्नबाली खेतीमध्ये वा बालीयात प्रमूख रुपं  नाला काः । उकिं थ्व भेगया मनूतय्गु मू नसा हे जा जुयाच्वंगु दु ।

    थ्व भेगया दुने नेपाः नं लाः । नेपाः लागा दुनेया दकलय् पुलांगु शहर बस्तीकथं नालातःगु थ्व स्वनिगः खः । स्वनिगःया बासिन्दातय्सं नं तःगमछिं अन्नमध्ये जाकियात हे प्रमुख अन्नकथं कयातःगु दु । थ्व स्वनिगःया पुलांपिं बासिन्दातय्त नेवार धाइगु खः । नेवारयात नेवाः नं धाः । थनया नेवाःतय्सं वा बालीया ज्यायात विशेषकथं महत्व बियाः पर्व हनाः वा पीगु याना वयाच्वंगु खः ।

    थुकथं थनया नेवातय्सं विशेष पर्व हनाः याइगु थ्व वा पीगु ज्या निगू चलनकथं न्ह्याकाः वःपिं नेवाःतय्त ज्यापु धयावःगु जुल ।

    स्वनिगःया बस्ती यक्व हे पुलां धाई थनया वासिन्दातय् स्वापू चीनिया सभ्यतानाप दु धइगु खँ नं गनं गनं न्ह्यथनातःगु दु । उकिं थन वा पीगु चलन गुगु इलय्, सु जुजुया पालय् वःगु खः तिथिमिति गनं नं उल्लेख मदु । थीथी विद्वानतय्पाखें मनं खंथें तर्क बियाः बाखं दय्काः वया पालय् थ्वया पालय् धाय्गु याना वयाच्वंगु खनेदु । तर थज्याःगु खँय् आधार छुं मदुगुलिं याना विश्वास यायेमछिं । इतिहासया लिधंसाय विद्वान भुवनलाल प्रधानया धापूकथं कोशल राज्यया जुजु विड्डूभं शाक्य गणराज्य कपिलबस्तु हमला याना तहसनहस याना बिसेंलि ज्यान बचे याना अनं वःपिं शाक्यत स्वनिगलय् नं थ्यंकःवल । थन वये धुंसेलि उमिसं थःपिसं गु वा पीगु प्रविधि नं थनया नेवाःतय्त स्यना बिल । (शाक्य अफ द कपिलबस्तु)

    भाजु प्रधानया कथं कपिलबस्तु नगरय् वा पीगु ई जुलकि जुजुं नं  न्हापां बुँईं वनाः वा पीगु चलन दुगु खँ बौद्ध साहित्य न्ह्यथनातःगु दु ।

    जुजु विड्डूभं कपिलबस्तुइ हमला याःगु बुद्धया उमेर ७८ दँ दुबलय् खः धइगु बौद्ध इतिहासय् न्ह्यथनातःगु दु । थथे धाय्बलय् उगु ई ई. सा. पूर्व ५४५ पाखे लाः वः । उगु इलय् स्वनिगलय् जितादस्ति जुजु जुयाच्वंगु खनेदु । थ्व इलय् थन स्वनिगलय् बुद्धधर्म प्रचार शुरु जुइधुंकूगु खँ दु । अर्थात् थन बुद्धधर्म प्रचार जूगु ई. सा. पूर्व ५८८ निसें खनेदु । थथे धायेबलय् बुद्धया उपदेश प्यंगू दिशाय् प्रचार याःवंपिं भिक्षुत थ्व स्वनिगलय् नं थ्यं वये धुकूगु जुल ।

    स्वनिगःया ज्यापुतय्सं याइगु वालीनाप बुङ्गया बुङ्गदे (बुङ्गद्यः) या नं क्वातुगु स्वापु खनेदु । वा पीगु ज्या न्ह्याकेत बुङ्गया बुङ्गदेयात लुमंकाः श्रद्धापूर्वक आराधना याइगु ज्यापु समाजया गुगु चलन खः, थ्व उकिया दसि धाःसां ज्यू ।

    बुङ्गद्यः व वा वालीया स्वापू दुगु बारे ख्वपया ज्याथःपिंपाखें न्यनातयागु छपु बाखं दु । छन्हु छम्ह ज्यापूं माःकथं बुँ तयार याना वा पित । वामा तःमा जुजुं ई थ्यनेवं म्हासुयाः पाके जूगु खनेदत । तर वाग्वलय् दुने जाकि धाःसा मदु । थथे वाग्वः दुने जाकि मदसे कःलि जूगुया कारण सीकेत वं बुङ्गद्यःयाके न्यंबलय् बुङ्गद्यवं ‘छं वाप्यूगु चा ब्वःदःगु बुँइलात जुइ आवंलि व थासय् वा पी न्ह्यः भिर द्वम्वःया चाः कूबियाः छबः ल्हानाः पीगु या’ धयाहल । अले बुङ्गद्यवं धाःथे याना वा प्यूबलय् वामा तमा जुजुं वा गुई पिहां वायः इलय् वा गुइ क्वछुया वल । वागुँइया वाग्वः दुने पोस्ट लाःगु जाकि दयावल । अनं निसें थनया ज्यापुतय्सं बुङ्गद्यःयात अन्न सयेका बीम्ह द्यः अर्थात् अन्नदाताया रुपय् श्रद्धाभक्ति तयाः मानेयाना वयाच्वंगु हँ ।

    थ्व बाखंपाखें छु सीदु धाःसां थनया ज्यापुतय्सं वा पिना वयाच्वंगु बुङ्गद्यःया इलंनिसें खःला ? आः बुङ्गद्यःया ई धइगु गबले खः ले ?

    ‘Bung_ dya represents a lucal, prebuddhist deity that was renamed lokesvara by the monks at first.’ धकाः सिलभां लेभीं न्ह्यथंगु खँ धकाः जोन के. लकं थःगु करुणामय सफूली न्ह्यथनादीगु दु । थ्व धापूकथं छु सीका कायेफु धासा बुङ्गया बुङ्गदेव थ्व स्वनिगःया दकलय् न्हापांम्ह कृषि विषेशज्ञ अर्थात् स्वनिगःया सभ्यताया श्रृष्टिकर्ता खः ।

    न्ह्यागु जूसां थुकिया लिधंसाय् स्वयेबलय् स्वनिगःया ज्यापुतय्सं वा पी सयेकुगु २,५०० दँ सिबें अप्वः दये धुंकूगु अनुमान यायेछिं ।

    बौद्ध उपदेश प्रचार यायेगु झ्वलय् थज्याःगु गुणयुक्तपिं मनूतय्त बोधीसत्व लोकेश्वर धायेगु याः । मनूतय्सं बुङ्गदेवया गुणयात लुमंकाः बुङ्गया बुङ्गद्यःकथं माने याना वयाच्वंगुलिं श्रमण भिक्षुपिंसं समाजया लागि दया करुणा तयाः कृषिज्या स्यना ब्यूम्ह महान व्यक्तिकथं करुणामय लोकेश्वर धायेगु जु खयेमा ।

वा पीगु ओलाज्या

    माय्, भुति, मुस्या, पःमाय्, कय्गू, मस्यां, सिमि, बकुला आदि बुबः पी थें वाग्वः हे बुँइ थुनाः पीगु ज्यायात ‘ओला’ पीगु धाइ । थथे  ओला पीगुयात ऊला पीगु धकाः नं गनं गनं धाः । बास्तवय् ऊला मखुसें ओला हे खःगु जुयाच्वन । बुँपाज्या याना खतांमुगलं चापाँय् नचुकाः माथं वंकाः अज्याःगु बुँइ प्यलांगू न्यालांगु पाकाः निगः स्वगः वंक वाग्वः स्वथनाः पीगु वायात हे ओला धइगु खँ यल लुक्सीया आफुलाल महर्जन (६५दँ) कनादीगु दु । थथे ओला पिगु ज्या थौकन्हय् न्हना वने धुंकूगु दु । अय्सां गनं गनं गामय् ओला पीगु ज्या ज्यापुतय्सं न्ह्याका च्वंगु खनेदु ।

    फुर्सत दु, ज्या मदु धकाः न्ह्यागु इलय् नं ओला पी मखु । ओला पीगु दिं दु । अर्थात् मौसम स्वयाः पी । थथे धइगु चउलागा पारु बुङ्गद्यः न्हवं (बैशाख कृष्ण पक्ष पारु) या प्यन्हु कुन्हुनिसें पीगु चलन दु । थथे दिंकथं पिनागु ओला इलय् हे बुया वइ । उकियात वामा नं धाः । थ्व वामाया दथुइ बुयावइगु घाँय् पुया बीमाः । थज्याःगु ज्यायात ओला ब्व क्वायेगु धाइ । बछलाथ्व पारु अर्थात् बुङ्गयाः (बुङ्गद्यःया उत्सव) धुंकाःनिसें तिनि ब्व क्वायेगु दिं ज्वनीगु खँ ख्वनाया मोहनमाया डंगोल (बर्ष ६१) कनादी । बुङ्गद्यःया उत्सवयात देन्यकं तःजिक माने यायेगु चलन जुजु नरेन्द्र देवं न्हय्गु शताब्दी न्ह्याकूगु दु । थौंकन्हय् बुङ्गद्यःया जात्रा धका बुङ्गद्यःयात पूच्वय् खतय् तयेगु उत्सवयात कयाच्वंगु दु ।

    थथे ओला पिनागु ओलामा तःमा जुया वाग्वः सयाः पाके जुलकि इचां लई । थथे लयेगुयात वा लयेगु धाइ । थथे लइगु वामाया वाग्वः हायेकेत ततःप्वाय्क चिनाः वा दायेगु याइ । थुकियात भुराँदायेगु अथवा बुराँदायेगु धाइ । भुराँदायेबलय् सुकू वा बोरा लायातःगु खलय् च्वना वःता (पूर्व) पाखे स्वयाः बुङ्ग करुणामयया नां काकां वा ग्यसुलायेमा धकाः प्रार्थना याना वा हायेकेगु चलन दु । खलय् मुंगु वाद्वँ म्हेय् वाकूची । अले कुबिया पाछायाः छेँय् ल्ह्ययेगु याइ । थुगुकथं ल्ह्ययेगु ज्यायात बुँराज्या धाइगु चलन दु ।

सिनाज्या – वा पीगु मेगु तरिका

    ओला पीथें वाग्वः मप्युसे वामा अथे धैगु पुवाचा पीगु ज्यायात सिनाज्या धाइ । बुँपाज्या याना प्यखेरं प्वः तयाः माथं वंकाः माःकथं लः कुनाः बुरुबुरुमिंक कूज्या याना पुवाचा निमा स्वमा वयेक थुनाः पीगु ज्यायात सिनाज्या धया वयाच्वंगु दु । थथे वा पीगु सिनाज्या न्ह्याकेत पुवाचा मदयेकं मगाः । पुवाचा (एबममथ क्भभमष्लिन) तयार यायेगु लागिं अलग हेकथंया प्रविधि व चलन छ्यलाः पुवाचा तयार यायेगु संस्कार नेवाः ज्यापु समाजय् खनेदु ।

    बछलाथ्व (बैशाख शुल्क) पारु कुन्हु बुङ्गयाः धकाः बुङ्गया बुङ्गद्यःया उत्सव दिं खः । थ्व उत्सवं निसें तमाम् नेवातय्सं दुगुद्यः वा कुलद्यःया पुजा धकाः देपुजा माने याना वयाच्वंगु दु । न्ह्याइपुक देपुजा भ्वय् नयाः कन्हय्कुन्हु सुथय् बुङ्गया करुणामयथाय् द्यके वनेगु नेवाःतय् चलन दु ।

    बछलागाः चतुर्दशीतक देपुजा न्यायेकी । थ्व दिंयात सिनखः (सिथिनखः मखु)  धाइ । थ्वहे सिनखःकुन्हु देपुजा न्यायेके मखंपिं वा मन्याःपिं नेवाःतय् बुङ्गद्यःयाथाय् वनाः पुजा याना देपुजा न्यायेकी ।

    बछलाथ्वनिसें बछलागाः लच्छिया दुने मौसम स्वयाः सिनाज्याया लागिं पुवाचा तयार यायेत वापुसा सालेगु चलन दु । नीन्हु नीन्यान्हुं वापी दइकथं सोमवाः लाकाः पुसावा साली । थथे सालीगु वापुसा दासिवा (गुगु खुलां पाके जुइ) न्यालां पाके जुइगु ह्याउँ मार्सी, म्हासु मार्सी, हाकु मार्सी, प्यलां वइगु पुवा, स्वलां वइगु चिनीया मार्सी आदि ई स्वयाः पुसा सालीगु खँ खुसिंख्यः फुतुङ्गया न्हुच्छे नारायण महर्जन (बर्ष ६९), ख्वनाया देवबहादुर डंगोलपिसं धयादीगु दु । सिनाज्या न्यायेकेत मदयेकं मगाःगु पुवाचा (वापुसामा) खः । पुवाचा बिना सिनाज्या न्यायेके फइमखु । उकिं पुसावा सालेगु ज्या सिनाज्याया लागिं महत्वपूर्ण खनेदु ।

सिनाज्याया लागिं पुसावा सालेगु

    पुसावा सालेगु लागिं आवश्यककथं बुँ पालाः दाये पाले याना तयार याइगु ख्यःयात पुवारे पौ धाइ । थज्याःगु पुवारे पौ निकु ब्याः न्हय्कु च्याकु हाकः जुइ वा जग्गाया आकारकथं नं दयेकी । थथे तयार यानागु पौया दथुया चाः सालुक माथंवंक सालाः जःखः तइ, अले थ्व पौ पुसा सालेयोग्य जुइ । थज्याःगु थासय् पुसावा साले न्ह्यः छगूकथंया पुजा विधि यायेगु चलन दु । थ्व चलनकथं छेँया हामा वा थकालीं पूर्व स्वयाः पुवारे पौया छगू सिथय् च्वनाः पुजा याइ । थथे पुजा याइबलय् थःने अथवा स्वनिगःया उत्तरपाखेया लागा तोखा, फुतुङ्ग, खुसिंख्यः, धमाथु आदि थासय् झिनिम्हू जाकि झ्वःलिं तइ । झिंनिम्हु वा पुसा नापसं तइ, भुयुसिन्हः तिकी । अले उकी द्यःने छपु छपु याना झिनिपु मूस्वां छाइ । थथे जाकि, वा व मूस्वां छाछां बुङ्गद्यः करुणामय व भगवान बुद्धया नां काइगु संस्कार दुगु खँ न्हूच्छे नारायण महर्जनं  कनादीगु दु ।

    थथे हे तयार जूगु पौरवय् पुसावा साले न्ह्यः पूर्व स्वयाः न्याम्हू जाकि, न्याम्हू पुसावा झोलिं ब्वइ ।  अले मूस्वां, जाकि व वाया द्यःने छाछां न्याक्वःतक बुद्ध भगवान व बुङ्गद्यः करुणामयया नां कायेमाःगु खँ ओमबाहाया मचाभाई महर्जन (बर्ष ७२), खुखिबुँया कान्छी महर्जन, मुसुंबहाया भाइराजा महर्जन (बर्ष ६७) कनादी । थ्व चलन थौंकन्हय् आपाःसिनं मयाये धुंकल । सायद मसिया नं वन जुइ छाय्धाःसां वा पीगु बुँ नं थौंकन्हय् मदयावं वनाच्वंगु दु ।

    यल शहरया जःखःया गामय् नं पुवाचा तयेत पुजा विधि यायेगु चलन दु । थ्व चलनकथं च्वय् न्ह्यथना थें तुुं पुवारे पौ तयार याना, पूर्व स्वयाः पुसावा सालीम्ह मनुखं पुसावा साले न्ह्यः पुवारे पौलय् न्याम्हू  वा द्यःने झ्वःलिकं मूस्वां छाइ । थथे मूस्वां छाछां स्वयम्भू बुद्ध भगवान, खास्ति बुद्ध भगवान, नमूराया नमोबुद्ध भगवान, बरेगांया बुद्धवा चैत्यया नां कायेमाः । अले क्वँय्ला गणेद्यःया नं नां काइ । थुलि नां कायेधुंकाः बुङ्ग करुणामयया नां नं न्याक्वः काइगु संस्कार दु । थज्याःगु संस्कार खोना, सुनागुथि, थेच्व, बरेगां, चापागां (वादे) थैब्व, थसि, लुभूया ज्यापुतय्सं नं मत्वःतुसे याना वयाच्वंगु खँ हनेबहःपिं यलया भाइलाल महर्जन (बर्ष ८२), ख्वनाया देवबहादुर डंगोल व थसिया बुद्धिबहादुर महर्जन (बर्ष ६५) पिन्सं कनादीगु दु । थथे पुजा याना पुसावा सालेत सोमवाःया दिं हे लाकाच्वंगु खँ नं वय्कःपिंसं हे कनादीगु दु ।

    बछलाथ्व पारुनिसें बछलागाः चतुर्दशी अर्थात् सिनखःतक थथे सोमवाः लाकाः बुङ्गया बुङ्गद्यः उत्सवज्वःछिं दुगुद्यः पुजा न्यायेकाः वापुसा सालेगु संस्कार नेवाःतय् दुगु जुयाच्वन । न्हापा न्हापा सिनखः धकाः ज्या मयासे मच्वं । सिनखः धुंसांनिसें देपुजा न्यायेकी मखु । छुंकथंया नखः नं महँसे पुसा वा सालेगु ज्या नं दिकाः वा पीगु सिनाज्याया लागि बुँ तयार यायेगु ज्याय् लगे जुइगु जुयाच्वन । तर थ्व खँय् थौंकन्हय् उलि बिचाः याये मफये धुंकूगु खनेदु ।

सिनाज्यानाप स्वानाच्वंगु सिनखः

    दँ ज्वःछि हनावयाच्वंगु नखःमध्य थुगु दँया नखः क्वचाल धइकथंया पर्व हनाः नखःया रुपय् माने याना वयाच्वंगु दिं हे सिनखः धायेमाः । सिनखः धुंसानिसें वा पीगु ज्यायात अनुकूल मौसम जुयाच्वनिगुलिं याना सिधःगु नखःकथं सिनखः धकाः ज्यापुतय्सं मानेयाना वयाच्वंगु दु । थ्व नखः धुंसानिसे छुकथंया न्ह्याइपुकेगु बाजं थायेगु, प्याखं हुलेगु, प्याखं स्यनेगु, धिमे धुन्या पिब्वयेगु थेंजाःगु मनोरञ्जनया ज्या नेवाःमध्ये ज्यापुतय्सं मयासे वयाच्वंगु दु । ज्यापुतय्के दुगु थ्व संस्कारं छु खँ प्रमाणित जू धायेबलय् सिनखः धइगु आः छुंकथंया नखः वा मनोरञ्जन मन्यायेकेगु दिंया रुपय् नखः सिधःगु दिंकथं हनावःगु खँय् विस्वस्त जुइछिं ।

    छुं नं नखः पर्वया इलय् बुँइ वनाः ज्या याइमखु । तर सिनखः कुन्हु स्वनिगःया तमाम ज्यापुतय्सं बुँइ वना ज्या मयाःसां साः छकूसां कुबियाः वा पीगु बुँइ तयेमाः धइगु धापू दु । मखुसा बुँया लागिं माःगु लः हयेगु, धः भिंकेगु, लःया मुहानया नं ज्या न्हयाकेगु, तुं सफा यायेगु ज्या याना छेँय् मिस्तय्सं छुनातःगु माय्वः, कःसूवः थें अनेक प्रकारया वः नयाः नखः हनेगु याइ । उकिं थ्व नखःयात मनूतय्सं वःया नखःकथं नं कायेगु याः ।

    येँया न्हूघलय् कुमार जात्रा न्यायेकाः नखः हनेगु दिं नं थ्वहे सिनखःकुन्हु लाकातःगु दु । उकिं येँया छुं मनूतय्सं सिनखःयात सिथिनखः धकाः नं थुइकाच्वंगु दु । वास्तवय् सिनखः व सिथिनखः अलग अलग दर्शन व संस्कारय् ब्वलनाच्वंगु खँ सीदु । तर भ्रमवस सिनखःया पलेसा सिथिनखः धकाः हे च्वयेगु याना वयाच्वंगु दु ।

    न्हापा सिनखः धुंसांनिसें वा पीगुज्या सिनाज्या न्यायेकीगु खः । थथे सिनाज्या इलय् बुँ पाली, खतांमुगलं चा दाइ, नचुकी, साः ह्वलीसा गनं गनं बुँ पालिसें चा किचिनी साः ह्वली, लः कुनी, छचाखेरं द्यां तइ । अले छसिंनिसें झ्वःछुनाः मिस्तय्सं खव ल्हातं पुवाचा म्हू ज्वनाः छसिकथं जव ल्हातं निपू स्वपू  वामा कयाः बुरु बुरु मिंगु चाय् प्यलांगु न्यालांगु पाक्क  थुनाः पी । थथे थुनाः वा पीगु ज्या शुरु यायेत हामां वा थकालिं याइमखु । सिनाज्या न्यायेकूम्ह थुवाःया यदि न्हूम्ह भौमचा दुसा न्हूम्हं, मदुसा पुलांम्ह भौमचां न्हापालाक्क वामा थुनाः वा पिना बीमाःगु चलन दु । थथे भौमचां वा पीसातकं मेपिं सकस्यां नापं नापं वा पिना यनी । अले वा पी क्वचायेके माःसा म्ह्याय् मचां याइ । म्ह्याय् मचां अन्तय् पुवाचा छम्हू छ्यनय् छुनाः छम्हू पुवाचा बुँइ थुनाः वा पीगु क्वचायेकी । थथे म्ह्याय् मचां थुनीगु वामायात दाहा थुनेगु नं धाः, दा स्वनेगु नं धाः । थुगुकथं सिनाज्याबलय् भौमचां पीगु ज्या शुरु यायेमाःसा, म्ह्याय्मचां वा पीगु क्वचायेकेगु संस्कार स्वनिगःया ज्यापु समाजय् थौंतकं दनि । थुगुकथं वा पी न्ह्यः पुवाचा पुइमाः आजाअजि थें थकालिपिं जानाः थ्व पुवाचा पुइगु ज्या याइ । सिनाज्याज्वःछि पुवारे पौयात महत्व बीगु नं याः । बजि नयेबलय् ज्वरे जूगु घासा ज्वलं ब्व तयाः पुवारे निं न्हापालाक्क छायेमाः । थथे हे न्ह्याग्गुं नसात्वसा नं पुवारे मछायेकं, पुवाचा पुइपिंत मब्यूसें सुनानं नयेगु त्वनेगु मयाइगु संस्कार नं थौंतक दनि ।

    छुं गथे जुयाः मनू सीसां सीम्ह मनूया द्यःने तुयूगु कापतं भुंकाः अथेतुं तयाः न्यायेकेमाःगु थ्व वा पीगु ज्या जूगूलिं थ्व ज्यायात सीसां यायेमाःगु ज्याकथं सिनाज्या धाःगु धाइपिं नं दु । गुलिस्यां सिनाः सिनाः यायेमाःगु ज्या जूगुलिं सिनाज्या धाःगु नं धाः ।

    थुगुकथं वा पीगु ज्या सिनाज्या दिल्लागा चःह्रेनिसें अथवा गथांमुगःतक न्यायेकीगु चलन दु । थ्व गथांमुगःकुन्हु पिनागु वा पाके जुइमखु धइकथं सिनाज्या दिकी अथवा वा पीगु ज्या क्वचाःगु पर्वकथं हनीगु दिंयात गथांमुखः नखःकथं मानेयाना वयाच्वंगु दु । थ्व चःह्रेयात नखःया ग्वसाः चःह्रे धाइपिं नं दु । छाय्धाःसा थ्व नखःकुन्हुनिसें धिमे थायेगु, घुन्या हीकेगु, प्याखं स्यनेगु थेंज्याःगु अनेक  मनोरञ्जनया ज्या न्ह्याकेगु व धूच्चापतिकं नखः हनेमाःगु संस्कार दुगुलिं याना थ्व गथांमुगःयात ग्वसाःनखः धाःगु खः धाइपिं दु ।

    जामाच्व पर्वतया वन्ता अथे धैगु पच्क्षिम पाखे छगू नेवाः गां दु । थ्व गांयात कागतीगां नं धाइ, बलामी गां नं धायेगु याः । थ्व बलामी नेवाःतय् थौकन्हय् मू लजगाः धइगु बुँज्या हे खः । बुँज्या यायेगु झ्वलय् वा पीगु सिनाज्या नं याः । थथे सिनाज्या यायेत मेथाय् थें तयार याना तइगु बुँया छखे सिथय् द्यामय् कू (बुँपालीगु) व की छपुछपु, वयानापं पुवाचा म्हू छम्हू तइ,  ई (साः वाय्बलय् द्वहँया ककुइ दिकीगु सिँयागु न्वः) छपू नं धंकी । अले थ्वया न्ह्यःनेसं समय्बजि, धाला स्वनी । थथे स्वनाः पुजा याना च्वलेचा वा माखा भोग बी । भोग बियाः पुजा धुनेवं भौमचां हे न्हापा वा पीगु ज्या शुरु याइगु चलन दु । थ्व चलन मल्ल जुजुपिनि इलय् शुरु जूगु धाइ तर सु जुजुया इलय् धइगु स्पष्ट मजू ।

    समाज विकासया झ्वलय् वा पीगु सिनाज्याया महत्व नं विकास जूगु खनेदु । तर न्ह्याथे हेकथं विकास जूसां थनया मौसमनाप क्वातुगु स्वापू दुगु स्पष्ट जू । उकिं मौसमबारे सःस्यूपिं मनूतय्पाखें सिनाज्या न्यायेकेगु चलन नं विकास जुल । थथे मौसम स्वया बीगु ज्या थँबहीया ज्यापु पःमां जानाः येँया लागिं दिं ज्वना बीसा, यलय् गुइत त्वाःया ज्यापुतय्सं हे थथे दिं ज्वना बीमाःगु संस्कार दु । थथे दिं ज्वना बीपिंत दिंज्वंखलः धाइ । थथे दिंज्वंखलः धायेगु चलन यल व ख्वनाया गांमय् दनिसा येँय् प्रायः तनावये धुंकल । येँय् चिकंपाया जगतनारां महर्जनं धयादीकथं येँय् न्यय्दँ न्ह्यःतकं थथे ज्यापु पःमापाखें सिनाज्याया दिं ज्वना मबीकं थःने वा पीमखु, आः अथे मखये धुंकल ।

    ओलाज्या वा लिनाज्या धकाः वा पीत पुसा मदयेकं मगाः । स्वनिगलय् दकलय् न्हापां वापुसा गनं वल ? थ्वबारे निता खँ न्यने दु । छता, कपिलवस्तुया शाक्यत स्वनिगः दुने वःबलय् उमिसं ज्वनावःगु खः धाइपिं दु । मेता, उत्तरया महाचीनं वःपिं मनूतय्पाखे वापुसा वःगु धाइपिं नं दु । बनस्पतिबारे अध्ययन अनुसन्धान याइपिं विद्वानतय् धापूकथं नेपाःया वन जंगल अनेककथंया वनस्पतिया उद्गमस्थल माने याः । वा नं उकथं हे थन हे उद्गम जूगु वनस्पति जकं खः ला ? छाय्धाःसा  कपिलवस्तुया शाक्यत वये न्हयः हे ओला पीगु चलन स्वनिगलय् दये धुंकूगु खनेदु ।

    नेपालय् सिनाज्या नामं वा पीगु संस्कार २,५०० दँ न्ह्यःनिसें  न्ह्यानाच्वंगु खनेदु । थ्व ईया दुने नेवाः समाजय् नं अनेककथंया थलाः क्वलाः वये धुंकल । संस्कार व रितिथितिइ नं अनेक ह्यूपाः वःगु खंकेफु । थज्याःगु ह्यूपाःयात थःकथं छ्यले सःपिंसं सिनाज्याया अवसरय् लाकाः रसरंग यायेगु, रसरंगया संयोगकथं सिनाज्याया व्याख्यान यायेगु चलन तत्कालीन सामन्त परिवारया दुजःतयेसं न्ह्याकावःगु खँ नं न्यनेदु ।

    थुगुकथं सिनाज्याबारे दुवाला स्वयेबलय् नेपाःगाः (स्वनिगः)लय् वा पीगु प्रविधि निगूकथं छ्यलावयाच्वंगु खनेदु । छगू ओलाज्याया नामं, मेगु सिनाज्याया नामं । थ्व निगू विधिमध्ये पुलांगु ओलाज्या धायेफु । ओलाज्या स्वयां सिनाज्या न्हूगु प्रविधि खः । थ्व प्रविधिइ वैज्ञानिकता दु । बुँ पालाः लः साः मिले याना पिनाः वाउँ जुइकथं वामाः पीगु खः । थुगुकथं पीगु वा बालीपाखें ओला वा वाली स्वयां अप्वः वा नं सः ।

    गज्याःगु चाया बुँइ वा पीज्यू, गज्याःगुली मज्यू धइगु ज्ञान दुम्ह बुङ्गया बुङ्गदेव (करुणामय) पाखें विधि सयेकाः व प्रविधिया लिधँसाय् वा सयेका वयाच्वंगुलिं याना थौंतकं नेवाः ज्यापुतय्सं वाग्वलय् दुरु वायेकाः जाकि याना बीम्ह द्यःकथं बुंगद्यःयात लुमंका वयाच्वंगु दु ।

सन्दर्भ स्रोत
१) थि–थि थाय्या अनुभवीपिंके न्यनेकने
२) जे.क. लक्क – करुणामय
३) भूवनलाल प्रधान – दि शाक्य अफ दि कपिलबस्तु
४) बुद्ध के २५०० वर्ष – २५०० सौं बुद्ध जयन्ति, वनारस १९५६
५) लिलाभक्त मूनकःमी – नेपालको ऐतिहासिक तथा साँस्कृतिक दिग्दर्शन