zero media family planning adv

नेवाः म्हसीका व नेपालभाषा

- सानुराजा शाक्य

नेवाः म्हसीका

छगू जक तत्वया लिधंसाय् नेवाःया म्हसीका क्वछी थाकु । समाजशास्त्र, मानवशास्त्रकथं गुगुंजाति, समुदाययात म्हसीकेगु मू आधार उपिं च्वनाच्वंगु भौगोलिक लागा, मनूतय् ख्वाः, म्हगः वा नस्ल,धर्म, संस्कृति अले भाषा खः । नेपालया मेमेगु जातित तामाङ्ग, गुरुङ्ग, मगर, लिम्बु, शेर्पा, थारु थें नेवाःधयापिं छगू हे नस्लया जाति मखु । अर्थात तामाङ्ग धाक्कोसिया छगू हे हि यापिं, छगू हे रक्तमूलयापिं,लिम्बु धाक्को छगू हे मूलयापिं थें नेवात छगू हे रक्तमूलयापिं मखु । नेवाः दुने गुम्हं मङ्गोल, गु म्हं आर्य,गुम्हं अष्ट्रो, द्राविड मूलयापिं (यद्यपि नेवातय् बहुसंख्या, मङ्गोल मूलयापिं खः) अझ गुम्हं विभिन्न मूलल्वाकज्याःपिं 'hybride' जूगुलिं नेवाःयात छगू  'Ethnic Community' धाये मछिं । धर्म स्वःसां नेवाः दुने प्यंगू धर्मयापिं (बौद्ध, शैव, इस्लाम, इशाई) मनूत दु । थुकथं विभिन्न धर्मयापिं, विभिन्न रक्तमूलयापिं जूसांदक्को नेवाःतय्त छगू हे समुदाय याना तःगु वा छधी जुइक चिनातःगु सुका खः नेपाल भाषा व नेपालसंस्कृति (श्रेष्ठ; ११२९ः१) ।

नेपाः गालय् थी थी कालखण्डय् थी थी थासं मनूत थन च्वं वल । मेपूं, सापूं, लिच्छवी, शाक्य, कोलीय, मल्ल निसें गुलिं नं मनूत नेपाःगालय् च्वंवल उमिसं थनया संस्कृति, भाषा नाला नेवाः जुयावन ।

तर पृथ्वीनारायण शाह नं नेपाः गाः त्याके धुंकाः पृथ्वीनारायण शाहनापं थन च्वंवंपिसं धाःसा थनया भाषासंस्कृति नालाकयाः नेवाः जुयामवं । उमिगु मिखाय् नेपालभाषा न्ववाइपिं हे नेवाः खः ।

"It is only after1769 that 'Newar' designates someone who speaks Newari. Before it had a spatialconnonation: an inhabitant of the Valley (nowadays usually called the KathmanduValley)" (Quigly;1987:160). 

संस्कृतिविद् सत्यमोहन जोशीया कथं ‘...झी नेवाः जातियागु म्हसीका (Identity) बःलाकेगु छगू मू लगु आधार हे झीगु नेवाः संस्कृति नाप स्वापू दुगु झीगु मांभाषा खः’ (जोशी; ११२२ः१४) ।

थौंकन्हे फुक्क नेवाःतसें नेपालभाषा मथू । सन् २००१ या सरकारी तथ्यांककथं मुक्कं १,२४५,२३२ म्ह मध्ये ८२५,४५८ म्ह नेवाःतय् जक मांभाय् नेपालभाषा जूगु दु । थ्व ल्याःया कथं नेपाःया ४१९,७७४ म्ह नेवाःतसें नेपालभाषा मल्हाः । उकिं ‘आः नेवाःतय्त स्वाय्त नेपालभाषा माध्यमं मगाय धुंकल, इमित स्वाय्त आः राष्ट्रभाषाया लँपुं नेवाः संस्कृति व नेपालभाषाया पुनरुत्थान याय्मालेधुंकल (तमोट; ११११ः१०) ।

नेपालभाषा

थौकन्हय् नेवाःतसें ल्हाइगु भाय्यात नेपालभाषा धाइ । उकिं वर्तमान कालय् नेपाः देया फुक्कनेपामि जनतां मखु नेपाःया थी थी जातीय पुचः मध्ये नेवाः जातिं ल्हाइगु भाय् कथं नेपालभाषा जू वन । दक्षिण एशियाली भाषाय् नेपालभाषा चीन भोटिया–भाषा परिवारया दकलय् पुलांगु भाषा खः(तमोट; ११२८ः३६) ।

नेपाल राज्यया अस्तित्व नापनापं हे नेपालभाषाया नं अस्तित्व दुगु खँय् शंका मदु ।ईश्वीया निद्वःदँ न्ह्यवनिसें हाकुगुँया उत्तर सँदेसंपाखें च्वापुगुँ पुला वयाः मनूत च्वनेगु यात । पूर्वोत्तर भारतं व पश्चिम तराई नं मनूतय्सं बाय् ल्ह्यल । ईश्वी धुंकाः पञ्जाव काश्मिरं नं मनूत वल । थुकथं प्यखेरं मनूत नेपालमण्डलया पिथु जिल्ला, दथु जिल्ला जुजुं दुथु (स्वनिगः) जिल्लाय् च्वंवल । इपिं फुक्कल्वाकज्यानाः ब्यागलं छथल (ःभतिष्लन एयत) रुपय् नेवाः सभ्यता ब्वलन गु गु उत्तरया नं मखु, दक्षिणया नंमखु । वर्मा (२–४ शदी) लिच्छवि (५–९ शदी) कालय् नेवाःतय् कला ब्वलन । १० गू शदीनिसें स्थानीय“नेपाललिपि” खनेदत । च्वापुगुँभाय् व संस्कृत प्राकृत भाय् ह्वनाः ११ गू शदीनिसें “नेपालभाषा” या जन्मजुल (तमोट; ११२७ः८) । गोपालराज वंशावली (नेसं ५०९ पाखे) लिच्छवित जुजु जुइ न्ह्यः ३२म्ह किरात जु जु, उपिं न्ह्यो ३म्ह महिषपाल व ८ म्ह गोपाल जुजुपिं दुगु च्वयातःगु दु । लिच्छविकाल न्ह्यःया लिखित प्रमाण आःतकनेपालय् मलुनिगुलिं उबलेया जनतां ल्हाइगु भाषा थ्व हे खः धकाः धाय् थाकु । आःतक लुयावःगु लिच्छविकालीन शिलालेखय् दुगु २४६ ग्वः खँग्व गैरसंस्कृत खँग्वः खः (मल्ल; ११०१ः५) । लिच्छविकालय् लूगु अभिलेखय् गैर संस्कृत खँग्वःत यक्व हे लूगुलिं उगु गैर संस्कृत खँग्वःत मध्ये गुगुं नं खँग्वः धाःसाशाब्दिक अर्थ, ध्वनि, रुपया दृष्टिं थौकन्हय्या नेपालभाषाय् प्रचलित गुगुं खँग्वःया पूर्वज नाले बहःगु खनेदु(वैद्य; ११०५ः१०३) ।

लिच्छविकालय् जुजुपिसं छ्यलीगु भाषा संस्कृत खःसां थनया जनतां छ्यलीगु भाषा धाःसा नेपालभाषा हे प्रचलनय् दुगु खँयात लिच्छविकालय् लूगु अभिलेखय् छ्यलातःगु पुलांगु नेवाः खँग्वलं पुष्टियानाच्वंगु दु । उकिं उगु इलय् हे जनताया दथुइ खँल्हाबल्हाया माध्यमभाषा कथं ल्हाइगु भाषा नेपालभाषा हे खः । नेपालभाषां जक च्वयातःगु लिच्छविकालीन अभिलेख लुगु मदुनि । नेपालभाषाया खँपु छ्यलातःगु आःतक लुयावःगु न्हापांगु अभिले ख २३५ दँया यल ओकुबहाःया अभिलेख खः । २३५ दँ धुंकाः अभिलेखय् नेपालभाषा छ्यलातःगु छुं प्रमाण लूगु दु तर लिच्छविकाल धुंकाः मल्लकालया जयस्थितिमल्लया पालंनिसें नेपालभाषां थी थी वाङमयया सपूm च्वय्गु प्रचलन ह्वात्त हे अप्वल । थुगु इलंनिसें नेपालभाषा धाय्काः उत्तर मल्लकालया जुजुपिसं स्वनिगलय् अभिलेखत पलिस्था यानाः थ्व भाषायात “राष्ट्रभाषा”, “देशभाषा” धकाः सम्मान ब्यूगु खनेदु (माली; १११५ः२) ।

नेपाःया राजनैतिक इतिहासय् नेपालसंवत् शुरु जूगु दँ निसें नेसं ८८८ तकया ईयात मध्यकालकथं नालातःगु दु । थ्व इलय्या नेपालमण्डलय् थाय् थासय् पलिस्था यानातःगु पुरातात्विक अभिलेख, कालबिलया भों, थितिविधिया खँ, लाय्कूया ज्या खँ, नेपालभाषाया छ्यलाबुला अप्वः जुजुं वन । 

उगु इलय्या, शास्त्रीय ग्रन्थया टीका सपूm, वंशावली, घटनावली व काव्यय् (गीतिकाव्य व नाटक) माध्यमभाषाकथं नेपालभाषा छ्यःगु खनेदु ।

ने.सं. १ निसें ३२० तक ई यात इतिहासकारतसें अन्धकारया युग धकाः नं धाय्गु याः । थुगु ईयादुने नेपालभाषां च्वयातःगु अभिलेख यलया ओकु बहाःया २३५ दँया ताडपत्र खः । थ्व धुंकाः २९३ दँया सक्व बज्रजोगिनीया छगू थामय् नेपालभाषां कियातःगु स्तम्भ अभिलेख खः । मल्ल जुजुपिंमध्ये दकलय् न्हापांम्ह मल्ल जुजु अरिमल्ल देव (नेसं ३२०–३५६) धुंकाःया जुजु अभय मल्लया मोतिटारया ३५३ दँया अभिलेखय् स्वझ्वः नेपालभाषा छ्यलातःगु दु (मल्ल; १०९८ः१५७) । येँया मरु सतलय् तानातःगु ४५४दँया सिजःपती दकलय् न्हापां नेपालभाषाय् न्हय्झ्वः कियाः पचलि भैरव सम्बन्धी छुं स्थिति जनतायातसुचं बीकथं तयातःगु स्वय्बलय् उगु इलय् नेपालभाषा छगू अप्वसिनं थूगु भाय् खः धकाः दावी याये छिं ।

नेसं ३२० निसें ६०२ तक मध्यकालया ईयात न्ह्यच्वःगु (पूर्व) मध्यकालकथं काय्गु याः । थ्वइलय्या थी थी अभिलेखय् नेपालभाषायात अतः परं नेपाल भाषा धकाः सम्बोधन यानातःगु खनेदु । जुजु जयज्योति मल्लया शासन कालय् ख्वप देय्या तौमधि त्वाःया देगलय् च्वंगु ५३० दँया ल्वहँपती थथेच्वयातःगु दु–अतः परं नेपालभाषा । श्री योडस्तु सोमवासरे श्री त्रिपुरविद्या पीठिया द्वार पादुका स्थापनाया दिनजुरों । थ्व कालया २३५ निसें ३४० दँया ताडपत्रय् नेपालभाषा दुथ्याः । थुगु इलय् संस्कृत वनेपालभाषा नितां माध्यम भाषा कथं छ्यलातल । मुक्कं नेपालभाषां कीकातःगु दकलय् न्हापांगु ताहाकःगुसिजःपौ यल आलोक्वः हितिया ५३५ दँया सिजः पौ खः । देशया सकल प्रजा पञ्चयात देशया क्वाथसुरक्षा याय्त राजाया आज्ञा न्यंकातःगु ५७३ दँया ख्वपया लाय्कूया सिजः पौ नेपालभाषां हे च्वयातःगु स्वय्बलय् उगु इलय् तक थ्यंबलय् नेपालय् नेपालभाषा माध्यम भाषा कथं छ्यले धुंकल । थ्व इलय् ४९४ दँया हरमेखला सफू, ५०० दँया मानवन्यायशास्त्र (न्यायविकासिनी), ५०१ व ५०६ दँया अमरकोशनिसें नेपाःया इतिहासया बारे च्वयातःगु दकलय् पुलांगु सफू गोपालराज वंशावली ५०९ पाखे नेपालभाषां हे च्वल । थुपिं सफूत सर्वसाधारण जनताया नितिं स्वयां देया शासकवर्ग या नितिं जनतां हेल्हाइगु भाषां च्वःगुलिं थुगु इलय् वयाः नेपालभाषा जनतां जक मखु शासक जातिं नं थःगु माध्यम भाषाकथं हे छ्यःगु खनेदत । नेपालभाषां च्वयातःगु आःतक लूगु पुलांगु सफू मध्ये ५०० दँया “न्यायविकासिनी” सफूया दकलय् ल्यूने पाखे स्वंगूगु झ्वलय् ‘तस्येयं लिख्यते टीका स्पष्टा नैपाल भाषया’ धकाः थ्व भाषायात स्पष्टरुपं नां बियातःगुया प्रमाण खः । न्ह्यच्वःगु मध्यकालय् नेपालमण्डलय् ल्हाइगु भाषायात नेपालभाषा धकाःस्पष्ट सम्बोधन यानातःगु दु । देशभाषा धकाः नेपालभाषायात नालाः तःगु न्हापांगु अभिलेख पशुपतिदेगःया दक्षिण लुखाय् ५९१ दँया अभिलेख खः । लिच्वःगु मध्यकाल (नेसं ६०२–८८८)य् नेपालभाषायात देशभाषा, राष्ट्रभाषा व स्वदेशभाषा धकाःनं सम्बोधन यात । ६८९ दँया जुजु बिष्णुसिंहया शिलाभिलेखय् थ्वयात दकलय् न्हापां देशभाषा व ७७४द्दद्ददँया जुजु प्रताप मल्लया हनुमानध्वाखाय् च्वंगु शिलाभिलेखय् थ्वयात स्वदेशभाषा धकाः सम्बोधनयानातःगु दु (वैद्य; ११०५ः११६) ।

थुगु इलय् तक थ्यंबलय् संस्कृतयात देवभाषाया रुपय् प्रतिस्थापित यासें माध्यमभाषाया रुपय् अभिलेख, वाङमय, कालबिलया भों, काव्य साधनाय् तकं नेपालभाषा छ्यलातःगु स्वय्बलय् थ्व ईयात नेपालभाषाया सुवर्ण युग धाःसां ज्यू । अथे हे निगू राज्यया दथुइ जुइगु धार्मिक वराजनैतिक मामिलाया सन्धीपत्र जुइमाः वा स्वय्म्भू चाँगु बज्रजोगिनीया गःया वाउँगु सिमा धेना काय् मदुधयागु सर्वसाधारण प्रजाजनयात न्यंकेत तानातःगु राज उजं सम्बन्धी सिजः पौ जु इमा थितिविधिराहानीति भिंके नियतं सकलयात न्यंकेभनं तानातःगु सिजः पौ अभिलेखत मुक्कं नेपालभाषां कियातयातःगु दु । थुकिं उबले या नेपालय् जुजु प्रजा सकसियां प्रयोजनया नितिं छ्यलीगु मू माध्यम भाषा कथंछ्यलातःगु सी दु ।