zero media family planning adv

नेवाः आन्दोलनया पृष्ठभूमि गनं जुल

सानुराजा शाक्य
गोरखा राज्यया विस्तार याय्गु क्रमय् पृथ्वीनारायण शाहं ८८८ दँय् नेपाः गाःया नेवाः राज्यतत्याकेवं पिदंगु राजनीतिक संरचनाया कारणं नेवाःत राजनीतिक रुपं शक्तिहिन जुल । गुकिया कारणं नेवाःतय्गु भाषा, संस्कृति व अवसरय् नं राज्यं पिने लाःगु वर्गया रुपय् हिल । पृथ्वीनारायण शाहया छय् रणबहादुर शाह जुजु जुयाच्वंगु इलय्

जुजु रणबहादुरया सिक्क हे यःम्ह महारानी छम्ह दुगु जुयाच्वन ।

महारानीया तःकै मवनीगु जुयाच्वन । मचातय्के तःकै वलकि वयात नं पुनी धकाः ग्याना जुजुं कैमवनिपिं कचिमचात फुक्कसित नेपाःगालं पितिना छ्वत । थथे पितिना छ्वःपिं मस्तनाप मां अबुपिन्त सिपाही नं घेरे याकाः न्हाय् पां प्वाचं दाया यंकीबलय् गथे जुल जुइ । गुलि मस्तला लँय् वं वं हे चिकुंपुनाः सित मां बौपिं नुगः दाया ख्वल । अथे सीपिं मस्तय्त उय् नं मदु थुने नं मदुगु उर्दी दुगुलिं तामाखुसी कुर्का छ्वय्माल । थज्याःगु जुइकाः गथे नुगः तयाच्वने फइ ? अले मां बौया हृदय विद्रोहया भाव दनावल अले पिडित नेवाःतय्सं सितलामाजु स्वहुने परजाया गथिन हवाल धकाः म्ये हालाः “स्वामिजुजु या धर्म मदया कचिमचा वाकेछ्वत, वनेमाल तामाखुसि पारि, नेपालया छत्रपति श्री रणबहादुरपरजान अति दुःख सिल” धकाः विरोधया म्ये हाल (कसा; १०८३ः७४) । जुजुपिनिगु निरंकुश शासनकालय् जुजुं याःगु अत्याचारया विरोधय् थुलि म्ये च्वया हालेगु धैगु नं छगू कथंया नेवाःतसें विरोधया सः थ्वय्कूगु खः ।
राणा प्रधानमन्त्री चन्द्र शम्शेरं नेपाल संवतया नापनापं नेवाः भाय्यात नं कानूनी मान्यता मदैगुघोषणा यात । चन्द्र शम्शेरं उगु इलय् नेपालभाषां च्वयातःगु वन्दापत्र, तमसुक आदि भ्वंयात मान्यता मबिल । राणा प्रधानमन्त्री चन्द्र शम्शेरया पालय् १०२५ दँय् नेपालभाषां च्वयातःगु भोंयात मान्यता मबीगु जुलसा लिपा वयाः थःपिनिगु धर्म, संस्कृति कथं द्यःयात छाय्त छपु निपु सिलः, तुतः च्वःपिं च्वमितय् ततकं ज्वनाः कुनाः हानं नेपालभाषां थथे च्वय् दइमखु धकाः तत्कालिन राणा शासकतय्सं ख्वाच्वः धम्कि बियाहय्गु यानाहल (तुलाधर; ११२०ः७९) । थ्वया न्ह्यः हे नेपालभाषां च्वयातःगु भोंयात मान्यता मबीधुंकल ।

श्री ५ पृथ्वीवीरविक्रम शाहया राज्यकालतक ‘बाकुपौ’यात जक मान्यता दुगु खँ मुलुकी ऐन कागज जाँचया महल २७, देहाय ३ स उल्लेख जुयाच्वंगु व्यहोरां प्रमाणित जू– ‘सहीछाप नगरेको र सहीछाप गर्नुपर्ने मुख्य कारणीलेआफ्नो हस्ताक्षरले नलेखेको भएपनि विसं १९४५ बैशाख बदि ३० रोज ६ देखि अघिको पाटन भादगाउँका श्रीवत्स लेखेको बाकुपौ रहेछ भने सो कागज सदर हुने हुनाले त्यस्ता कागजबाट नालीस उजुर सुनी इन्साफ गरि दिनुपर्छ ।’ थुकथं १००८ दँ लिपाया बाकुपौयात मान्यतामन्त धाःगु नेपाललिपि, नेपालभाषा व नेपाल संवत्यात मान्यता मन्त धाःगु खः । १००८ बैशाख ३०न्ह्यःया बाकुपौयात मान्यता दय्केत नं नेवाःतसें आन्दोलन यात । मुलुकी ऐन कागज जाँचया महलकथं बाकुपौयात मान्यता दय्माः धकाः यल व ख्वप देशया नेवाःतय्सं तःजिक भाषिक आन्दोलन न्ह्याकू गुखनेदु । व हे आन्दोलनया कारणं १००८ बैशाख ३० न्ह्यःया बाकुपौयात सदर जुइगु मान्यता बीत सरकार बाध्य जू गु खः । थथे सरकारं ऐन कानून दय्काः बाकुपौयात मान्यता मब्यूसां यलय् व ख्वपय् च्वंपिं नेवाःतय्सं आन्दोलनया रुपय् बाकु पौ च्वय्गु मत्वःतू । उकिं बाकुपौया निं तिं जूगु आन्दोलन हे न्हापांगु नेवाःतसें याःगु आन्दोलन (नेपालभाषा आन्दोलन) खः (कायस्थ व राजकर्णिकार; ११२४ः२७) ।

धार्मिक ज्याझ्वलय् छपु बौद्ध तुतः नेवाः भासं च्वयाः द्यःया नामय् छाल धकाः तुतः छाःम्हभवानीवीरसिंह कसाः व च्वःम्ह योगवीरसिंह कसाः निम्ह डण्डित जुल (मल्ल; ११२०ः५७) ।
१०४३ दँपाखे कान्छा लामाया नामं म्हस्यूम्ह भिक्षुं नेवाःतय्थाय् बुद्धधर्मया प्रचार यानाः नेवाः शिष्यत दय्कल । नेवाःतनं भिक्षु जुल धकाः देशं पितिना छ्वल । नेपालय् थेरवादी बुद्धधर्मया न्हापांगु पर्चा नेपालभाषां पिदंगु खः । १०६४ दँय् बर्षाबास च्वनाच्वंपिं थेरवादी नेवाः भिक्षुपिन्त जुद्ध शमशेरं देशं पितिना छ्वल (अमृतानन्द; ११०२ः१८) ।

राणा शासनया ख्यूँगु कालय् नेवाःतय्त जूगु जातीय दमन अन्तर्गत नेपालभाषायात हाकु तिनेगु राणा शासकतय्गु षडयन्त्र थूपिं छुं नेवाःतसें नेवाःतय् नुगलय् चेतनाया जः ह्वलेगु मनंतुन । राणातसें हाकुतिनेत स्वसां नेवाःतसें भाय् ल्यंका तय्माःगु चेतना दनावसेंलिं नेपालभाषा ल्यंका तय्गु खःसा नेपाललिपि त्वःता देवनागरी लिपि छ्यला नेपालभाषा ल्यंकेगु अभियान शुरु यात । थुकथं अभियान शुरु याय्गु ज्या

गद्यगुरु निष्ठानन्द बज्राचार्य खः । निष्ठानन्द बज्राचार्यं प्रचलित बौद्ध साहित्ययात प्रचलित नेवाः भासं हिला देवनागरी लिपिं नेवाः सपूm पिकाय्गु ज्यां नेपालभाषाया पुनर्जागरण जुल । अथेहे सिद्धिदास महाजुं नेवाःतय्त झीगु भाषा मदया वनीन थुकेयात म्वाके माल धकाः नेपालभाषां साहित्य च्वयाः भाषिक जागरण थनेगु ज्याया शुरुवात यात । उकिं हे महाकवि सिद्धिदासजुं भाषा म्वाःसा जाति म्वाइ धाःगु खः (मल्ल; १११५ः५९) । उकथं हे सिद्धिदासया भाषा म्वाकेगु अभियानयात तिबः बीत मास्टर जगत सुन्दरमल्लं उगु हे कालय् भाय् म्वाकेगु खःसा मस्तय्त थःगु हे भाषां शिक्षा बिइमाल धकाः नेवाः भासं ब्वंकेगु विद्यालय खौमा त्वालय् चाय्कल ।

अथेहे उगु हे इलय् नेवाः भाय्यात ल्यंकेत देवनागरी लिपि छ्यला धार्मिक लँपु मार्पmत नेवाः भाय्या प्रचारया ज्या यात । नेपालभाषा न्हनावनेत्यंगु खनाः सिद्धिदासं साहित्यिक व समाजसेवा मार्फत,

 

मास्टर जगतसुन्दरमल्लं शिक्षा मार्फत, निष्ठानन्द बज्राचार्यं धार्मिक सपूm मार्पmत नेपालभाषायात म्वाकातय्गु अभियान न्ह्याकल । नेपालभाषा न्हना वनेत्यंगु मूख्य कारण तत्कालिन राणा शासनया भाषा नीति हे मू कारकखः । अथे खःसां तबि नेवाःतय्के भाषिक जागरण थनाः थःगु जातीय पहिचान ल्यंकाःतय्त भाषा ल्यंकातय्माः धैगु चेतनाया आधारय् नेपालभाषाया मार्पmत साहित्य च्वय्गु, शिक्षा बिय्गु व धार्मिक सपू च्वय् गुयाःगु खः । थुकीयात नेपालभाषाया पुनर्जा गरण जूगु कालकथं म्हसिउ । वय्कपिं ल्यू योगवीरसिंह, शुक्रराज शास्त्री व धर्मादित्य धर्माचार्यपिसं राणातय्गु चरम दमन इलय् नं नेपालभाषां साहित्य च्वय् तहःपा बीगु, ब्याकरण व पत्रिका पिकया आन्दोलनयात न्ह्यःने यंकेगु ज्या यात ।

नेपालभाषायात मान्यता बीकेगु खँयात कविताया माध्यमं नेवाःतय् दथुइ थ्यंकेगु कुतः कवियोगवीरसिंहं याःगु खः ।योगवीरसिंह न्ह्यःयापिं नेपालभाषाया हस्तितसें साहित्य व धार्मिक व शिक्षाय् नेपालभाषायात थःगु हे पहलं थाय्बीगु कुतः याःगु खः । तर योगवीरसिंह धर्मादित्य धर्माचार्य निम्ह हे उज्वःपिं व्यक्तिपिं जुल गुपिसं नेपालभाषा मान्यताया खँया उत्थान यात । उकिं नं नेवाः आन्दोलनय् नेपालभाषायात मान्यता बीमाः धैगु मागया शुरुवात नं यात । योगवीरसिंहं ‘नेपालभाषा जिर्ण जूगु अल्सि मचासे भिंकेनु, भारतिय शास्त्र भवनं मान थ्वइत बीकेनु’ कविता च्वल (योगसुधा; १०७०ः१) । थ्व कवितां स्पष्ट निगू सन्देश बियातःगु दु नेपालभाषाया पुनर्जागरण व थ्व भाषायात मान्यता माःगु । थुकथं नेपालभाषा आन्दोलनया नितिं योगवीरसिंहं इनाप यात ।

नेपालभाषाया संगठीत पलाःया न्हापांगु कुतः धर्मादित्य धर्माचार्यं १०४६ दँया श्री पंचमि कुन्हु नेपालभाषा साहित्य मण्डल स्वना यात । कलकत्ताय् दुपिं फुक्क नेपालवासीपिं मुनाः कलकत्ता धम्र्मराजिक चैत्य विहारे नेपालभाषा साहित्य मण्डल थापना याःगु खः ।