dudha jayanti 2568

नेपालय् जातीय स्वशासनया आवश्यकता

– स्व. शम्भुराम श्रेष्ठ –

प्रादेशिक भुमिया क्षेत्रफलया मिखाकुलिं चीहेधंसां नं नेपाः छगू ६० गू स्वयां अप्वः थीथी भाय् नुवाइगु जाति व जनजातितय्सं प्रागैतिहासिक कालंनिसें वसोवास यानावयाच्वंगु बहुजातिय (Multi National) दे खः । व जाति व जनजातितमध्ये जनसंख्याया हिसाबं छुं तःधं छुं चीधं तर छुं छगू जाति वा जनजाति बहुसंख्याय् मदु । उकिं थन जातीय बहुसंख्या व अल्पसंख्याया समस्या मदु । थयाःगु देशय् गुलि नं जाति व जनजातित दु इमिगु दथुइ थःथवय् स्वापू समान मर्यादा समान अधिकार समान हःपाःया सिद्धान्तया लिधंसाय् व भातृत्वय् जुइगु थःथवय् एकता व मुलुकय् प्रादेशिक भुअखण्डता व प्रगतिया नितिं स्वभाविक अले अनिवार्यकथं निगूकथं नं आवश्यक जुइ ।

नेपालय् निगूगु शताब्दी न्ह्यःनिसें हे खस जातिया च्वय्थ्यंपिं सामन्ती शासकतय्सं जाति व जनजातितय्त क्वय्या स्तरया मनूत धकाः नागःतुगः यानाः दुव्र्यवहार  यायेगु याना वयाच्वंगु जक मखु, इपिंमध्ये नेवाः, तामाङ व नेपाःया तराइपाखेंया सकल जातिया  मस्र्यातय्त सैनिक सेवाय् भर्ना जुइ मदयेक शत्रुतय्त थें व्यवहार  याना वःगु दु । खस जातिया आःपिं सामन्ति शासकतय्सं मेगु जाति व जनजातिया नेपालीत नाप अज्वःगुकथंया व्यवहार यायेगु  अस्वभाविक मखु । तर २००७ सालया राजनैतिक हिउपाः वयेधुंकाः नं थुज्वःगु किसिमया अपमानजनक व्यवहारय् भ्याः हे हिउपाः मवः । थन तक्क कि २०४६ सालया जनआन्दोलन न्ह्यः दयेकूगु नेपाःया संविधानं औपचारिक रुपं  नेपाली जनतायात सार्वभौम घोषणा याःसां नं व्यवहारय् खस जातियात जक विशेष सुविधा बीगुया नापनापं खस भाषायात नेपाली भाषा धकाः छुं शताब्दि न्ह्यःनिसें धायेगु यानावःगु खः । “राष्ट्रभाषा” सरकारी भाषा जुइगु  विशेषाधिकार प्रदान यानाः जाति जनजातितय्गु भाषायात निगूगु दर्जाय् क्वःकयाः नेपाःया कुल जनसंख्याया अत्याधिक रुपं बहुसंख्यक दुपिं अर्थात सार्वभौम नेपाली जनतायात अत्याधिक बहुसंख्यायात अपमान यानाः पक्षघात याःगु दु । थयाःगु पक्षघाती अप्रजातान्त्रिक संविधान दयेकेगुली दरबार व नेपाली कांग्रेस अर्थात दरबार व कांग्रेसपाखें मनोनित संविधान मस्यौदा आयोगया दुजः जक जिम्मेदार मखु, बाममोर्चा अर्थात बाममोर्चापाखें मनोनित उगू आयोगया दुजःत (निर्मल लामा, माधव नेपाल व निलम्बर आचार्य) नं जिम्मेदार खः । थुज्वःगु संविधानया लिधंसाय्  दयेकूगु सरकारया शिक्षा नीति नं उगु संविधान थेंहे  पक्षघाती जुइगु व जाति विरोध जुइगु स्वाभाविक हे खः । उगु शिक्षा नीति छख्य, खस भाषायात  (तथाकथित नेपाली भाषा) अनिवार्य विषय दयेकल ।  प्राथमिक  तगिंनिसें  माध्यमिक तगिंतक गैर–खस भाषाया क्यातुपिं मस्त व ल्याय्म्ह ल्यासेतय्त जुइफक्को मर्का जूगु दु धाःसा संस्कृत भाषायात  अनिवार्य विषय यानाबिल । उगु गैर खस जातिया छात्र छात्रातय् उच्च श्रेणीइ पास जुइगु ला छु पास जक जुइत नं असम्भव थें हे जुइ धुंकूगुलिं थुमिसं थःथःगु छेँय् नापं थःगु  मांभासं खँ ल्हायेगु त्वःताः खस भासं खँल्हाबल्हा यायेत बाध्य जुइधुंकूगु तथ्य सकस्यां स्यूगु हे दु । लिच्वः कथं थुमिसं थःगु मांभाय् नापं लोमंके धुंकूगु दु । थथे मचांनिसें गैर खस जाति व जनजातिय मस्तय्सं थःथःगु मांभासं खँ ल्हायेगु त्वःतेवं जाति व जनजातियागु भाषात छसीकथं सिनावनीगु स्थितिइ थ्यनीगु खँ स्वतःस्पष्ट जू ।  भाय्  सीवं जाति व जनजातित नं थःथःम्हं तनावनी, छाय्धाःसा जाति व जनजातित व इमिगु संस्कृतिया  अस्तित्व भाषाय्  लानाच्वनी । भाषा म्वाःसा जक जाति म्वाइ, जनजाति म्वाइ अले भाय् सितकि इपिं नं सी ।

खस जातिया च्वय्थ्यंपिं अन्ध जातिवादीतय्गु मेगु जाति व जनजाति विरोधी नीति व ज्याखँ नेपाया अन्ध जातिवाद विरुद्ध छगू राष्ट्रिय क्रान्तिया आवश्यकतायात जन्मय् याःगु दु । थुगु क्रान्तियात सफल यायेत आवंनिसें हे झीसं खस जातिया न्याय प्रेमी  व विवेकशील जनसमुदायत लगायत नेपाःया सकल जाति व जनजातितय्त व्यापकरुपं छ्यलाः संगठित यायां थःगु जातीय व भाषिक  अधिकारया नितिं  योजनावद्ध रुपं दीर्घकालीन मंकाः संघर्षया तयारीइ लगय् जुइमाःगु दु । थुकिया निंतिं फुक्ककथंया  संघर्षत कानुनी गैरकानुनी, संसदीय, गैरसंसदीय वैधानिक अवैधानिक व शान्तिपूर्ण हिंसात्मक ज्याझ्वः न्ह्याकेतः तयार जुइमाः । खस जातिया च्वय् थ्यंपिं छम्ह मनूतय्गु अन्ध जातिवादयात  न्हंकाः नेपालय् फुक्क जाति जनजातितय्गु थःथःगु पुख्र्यौली (अर्थात परम्परागत थाय्) व मेगु पाय्छिगु थासय् स्वशासन स्वनाः जक फुक्क  जाति व जनजातितय्सं  थःगु जातिगत थःथःगु सरकार दइ व इमिसं थःथःम्हं  थःपिनिगु नितिं थःगु सरकार चलय् याइ । थयाःगु स्वशासन गुलि दइ धैगु न्ह्यसः  नं थनेगु याः । जिं धाये जातीय अस्तित्व कायम यायां जाति भाषा, संस्कृति व साहित्य कलाया नापंनापं आर्थिक  विकास यायेत गुलि अधिकार माःगु खः उलि हे अधिकार स्वशासनय् दइ ।

 थौकन्हय् नेपालय् छु जातिय स्वशासन दयेवं गाः ? छु जातीय आत्मनिर्णयया अधिकार म्वाःल ? धैगु न्ह्यसः नं दनावइच्वंगु दु । जिगु विचारय् थ्व सम्बन्धय्  झीसं बांलाक्क स्पष्ट जुइगु आवश्यक दु । उकिं आः न्ह्यसः दु जातीय आत्मनिर्णयया  अधिकार धैगु छु खः । बहचाहाकलं उकिया अर्थ खः । राजनैतिक रुपं ब्यागलं (Political Separation) अर्थात थः च्वनाच्वनागु राज्यपाखें ब्यागलं च्वनाः न्हूगु मेगु हे राज्य पलिस्था यायेगु । थुलिं खँ पूवनी मखु । गुकिया नितिं छु ऐतिहासिक पृष्ठभुमिइ छु गुज्वःगु उद्देश्यं थ्व शब्द छ्यःगु खः व थुकिया निंतिं गुज्वःगु अभियान न्ह्याकेगु खः धैगु खँ सीकेगु आवश्यक जुइ ।

झिच्यागूगु शताब्दीइ पुजीवादया दनावःगु इलय् वस्तु उतपादनया बृद्धि, विकास व विस्तारं पुजीपतितय्सं दकले न्हापां राष्ट्रबजार(Home Market) थःगु ल्हातय् कायेमाःगु खः । भाषा हे उत्पादन प्रकृयाय् ज्या याइपिं उत्पादनकर्तात, विक्रेतात व  खरीदकर्तात सकसिगु निंतिं भाषाहे अन्तरकृया उत्तम  माध्यम जूगुलिं छगू भाषा नुवाइपिनिगु अलग राज्य (National State) स्वनेगु उदेश्यं न्ह्याकूगु राष्ट्रिय आन्दोलनया क्रमय् व हे नाप स्वाःगु न्ह्यसःया रुपय् जातीय आत्मनिर्णयया अधिकारया न्ह्यसः दनावःगु खः । अले व हे राष्ट्रिय आन्दोलनया लिच्वःकथं युरोपय्  राष्ट्रिय राज्य (National State) अर्थात छगू हे भाय् नुवाइपिनिगु राज्यत पलिस्था जूगु खः ।

ईया अन्तराल नं यक्को हे वनेधुंकूगु दु । झिंच्यागूगु शताब्दीइ दनावयाच्वंगु पुजीवाद साम्राज्यवादय् अन्त जुल । न्हूगु उपनिवेशवादया शुरुवात जुयाच्वंगु दु । निगूगु विश्व युद्ध धुनेवं एसिया व अफ्रिकाया अप्वःयाना दक्कों उपनिवेश व अर्ध उपनिवेश देत स्वाधिन जुल । तर इपिंमध्ये यक्कों राष्ट्रिय (National State)या रुपय् अर्थात छगू भाषाया राज्यया रुपय् पलिस्था जुल । बहुजातिया (Multi Language) राज्यया रुपय् पलिस्था जूगु खः । गुकियात संघीय राज्य (Federal State) धाःगु दु । तर थुपिं वास्तविकरुपं संघीय राज्य मखु छाय् धाःसा उगु संघीय राज्यया सुंनं दुजः राज्ययात उगु संघं (Federation) पाखें ब्यागलं च्वनेमास्ते वःसा ब्यागलं च्वनेगु अधिकार मदु । दसियानिंतिं संघीय भारत, पाकिस्तान व संयुक्त राज्य अमेरिकायात हे कायेफु । उकिं इमित  एकात्मक राज्य (United State) धाःसां नं खास पाःगु मदु । धात्थेंला विघटित संघीय राज्य ला सोभियत संघ जक खः । थुकिं युरोपय् पूजीवादया विकासया प्रकृया गुकथं न्ह्यःने वनाच्वंगु खः पाय्छि थथे हे पश्चिम साम्राज्यवादं मुक्त जुयाः स्वाधीन जूगु एशियाली व अफ्रिकी औपनिवेशीक व अर्ध औपनिवेशीक देशय् पुजीवादया विकासया प्रकृया न्ह्यःने वनीमखु अले मेगु हे तरिकां न्ह्यःनेवंगु खः । थ्व नं झीसं मनन् याये माःगु खँ खः ।

नेपालय् झीसं जातीय स्वशासनया माग यानाच्वनागु दु । थुकिया अर्थ जातीय  आत्मनिर्णयया अधिकारया विरोध कदापि  मखु । जातीय स्वशासनया अधिकार धात्थें ला जातिं आत्मनिर्णय यायेगु अधिकार दुनेया अधिकार खः । जातीय आत्मनिर्णय यायेगु अधिकारयात पूर्ण रुपं त्वःतेगु खःसा जातीय स्वशासनया अधिकारया छुं कथं हे दइमखु । झीसं जातीय स्वशासनया माग यायेमाःगुया कारण नेपाः चीधंगु देश जूगु नं खः व मखु नं । झीसं छुं बांलाःगु नीगु सिद्धान्तयात नालेवं उकिया निगूगुलिं पक्षयात बांलाक्क विवेचना यानाः छ्यलेमाः । झीसं  नालेगु सिद्धान्त न्ह्याक्को हे बांलाःसां नं यदि व व्यवहारय् लागू जुइमखुसा व झीगु नितिं छुं हे ज्या ख्यलय् जुइमखु । दसिया नितिं जाति, जातीय आत्मनिर्णया अधिकारयाहे  न्ह्यसःयात  काये । नेवाः जातिं न्हूगु अधिकार दुसां छ्यले फइमखु, छाय् धाःसा उगु जातिया पूर्वजत बूगु थासं जक छ्यलेबुला याके दइ मखु ।

आः जि वंगु असोजया निगूगु वाःपाखें येंय् नेवाः राष्ट्रिय आन्दोलनं ग्वसाःग्वःगु जातीय स्वशासन सम्बन्धी बिचाः गोष्ठीइ भाजु प्रो. मणिकलाल श्रेष्ठजुं न्ह्यब्वया दीगु ज्यापौं व थुकियाहे विषयलय् प्वंकादीगु विद्वान भाजुपिनिगु प्रतिक्रियायात कयाः बहचाहाकलं थःगु बिचाः प्वंके । प्रो. मणिकलाल श्रेष्ठजुं न्ह्यब्वयादीगु ज्यापौं एक दम हे विद्वतापूर्ण जू । तर वय्कःनं जातिय स्वशासनयात लागू यायेगु न्ह्यसलय् विस्तृत रुपं व्याख्या यानामदीगुसा बांलाइगु खः ।

प्रो. मणिकलालया कार्यपत्रय् टिप्पणी यानादिसें डा. कमल प्रकाश मल्लजुं  जातीय स्वशासन ला माः हे । झीगु थें याःगु थीथी जाति धर्म दुथाय्  जातीय स्वशासन ला मदयेक गा हे मगाः । धकाः गुगु खँ धयादिल । व सही खः अले लसकुश याये बहजू । तर वय्कलं धर्मया लिधंसाय् नं जातीय स्वशासन दयेमाः धकाः गुगु खँ धयादिल । व जिगु बिचाः कथं पाय्छि मजू । पूर्वीय पाकिस्तान (थौंकन्हय् वंगलादेश) पश्चिम पाकिस्तान ब्यागलं च्वंगु दसियात काःसां ज्यू । आः नं पाकिस्तानया पंजावी मुस्मांत व पठानतय्गु दथ्वी  सौहार्दता दुगु खनेमदु व बिहारी मुस्मांत अले पथान वा पंजाबी सुन्नी मूस्मांतय् दथ्वी वांलाःगु सद्भाव मदु । छुं नं  इलय्  इपिं छगू मेगुनाप छख्य जुइफु । थ्व हे खं भारतय् नं छगू धर्म अर्थात हिन्दु धर्म मानय् याइपिं अवधि, बंगाली तेलेगु तामिल आदि जातितय् दथ्वी बांलाःगु सद्भाव मदु । इपिं नं छुं नं इलय् छगू मेगु नाप छख्य च्वने फु । 

प्रो. मणिकलालजुया स्वशासनया सम्बन्धी वहे ज्यापतिइ टिप्पणी यानादिसें नविन  चित्रकारजु जातिय स्वशासन छाय्माल ? स्वशासन वयेवं छु देशया विकास जुइगु खःला ? चीनय् स्वशासन दु धाइ तर अन हान जातिया मनूतय्सं भाषिक  दवाव बियाच्वंगु दु । उकिं स्वशासन देसय् विकास जुइ धैगु खँय् शंका हे दु । प्रो. मणिक लाल श्रेष्ठजुं च्वयाद्यूगु कार्यपत्र राजनीतिक उदेश्यं प्रेरित जुगु खनेदु । व शासन सम्बन्धि खँ न्हापां गबलेंहे मवः । आः जक छाय् माःगु खः ? स्वशासन सम्बन्धी धारणा आः नं अस्पष्ट हे तिनि । आदि यक्को नकारात्मक न्ह्यसःत थनादिगु दु ।

नविन चित्रकारजुं थः छम्ह नेवाः जातिया सदस्य जुयाः नं खस अन्धजातिवादी तय्सं नेवाः जाति व इमिगु भाषाया अस्तित्वयात  न्हंकेगु हरसम्भव कुतः यानाच्वंगु तथ्ययात वय्कः नं भतीचाहे महशुस याना मदीगु व उकिं वय्कःया नुगलय् भ्याः हे मस्याःगु खनेदु । थ्व अजूगतिया खँ खः । नेवाः जातिया अस्तित्वयात हानिसें  लिकयाः न्हंकेगु कुतः यानाच्वंगु व थुकिया भाषायात स्यायेत स्वयाच्वंगु कारणं जातीय अधिकारया माग यायेगु व भाषिक अस्तित्व तयेगु नितिं जातीय अधिकारया माग यायेगु स्वाभाविक हे खः । गुगु देशय् जाति व जनजातितय्गु जातिय अधिकारं वञ्चित यानातइ । अयाःगु देशय् प्रजातन्त्र दु, धायेगु व अधिकार दुगु मनुतय्त प्रजातान्त्रिक अधिकार  दु धायेगु व अधिकार दुगु वहियात खँ बाहेक  मेगु छुं जुइ फैमखु । झीत थःगु जातीय अस्तित्व ल्यंकेगु नितिं व थःगु मां भाय्यात न्हनीगु पाखें  बचय् यायेगु नितिं जातिगत व भाषागत  अधिकार माःगु खः । स्वशासन धैगु हे जातीय अधिकार व भाषिक अधिकारयात  यथार्थताय् हिलीगु  राज्ययन्त्र खः । राज्ययन्त्र मुलुकय् मेगु जाति व जनजाति व इमिगु भाषाया अस्तित्व ल्यंका तये फैमखु ।

प्रो. मणिकलालजुया ज्यापौयात कयाः टिप्पणी यानादिसें  भाजु पद्मरत्न तुलाधरजुं धयादिगु यक्व खँय्  जिगु  सहमति दु तर स्वशासनया सम्बन्धय् वय्कलं स्वशासन जातिय नं जुइफु क्षेत्रीय नं जुइफु न्ह्याग्गु नं जुइफु धयादिगु धाःसा जितः पाय्छि मताः । जातीय स्वशासन संघीय राज्यया आसय कथं जुइ । तर  क्षेत्रीय स्वशासन उगु आसय कथं जुइमखु । क्षेत्रीय स्वशासन धैगु अस्पष्ट रुपं राज्य संरचनाया एकाइया अर्थ बीमखु । झीसं जातीय स्वशासनया आवश्यकता यात वह बीगु या छुमां छु खः धाःसा  नेपाः छगू जातिय मुलुक खःसां थन फुक्क जाति व जनजातितय्गु दथ्वी मुलुक समानता मदु । फुक्कस्यां समान मर्यादा व समान अधिकार कायेखंगु मदु । उकिं नेपाःया फुक्क जाति व जनजातितय्सं समान अधिकार दयेहे माः धैगु उद्देश्यं जातीय स्वशासनया खँ न्ह्यःब्वयेगु खः ।

स्वशासनया खँ निर्विवाद खः धयादिसें जातीय स्वशासन प्राप्त यायेगु नितिं योजना व रणनीतिया तःधंगु महत्व  दइ धयादिगु व थुकिया लागि क्रमिक विकासया लँपु व क्रान्तिकारी हिउपाःया लँपु नालेमाःगु सुझाव बियादिल । वय्कःयागु सुझाव एकदम पाय्छि व नालाकाये बह जू ।

भाजु मुक्ति प्रधानं टिप्पणी यानादिसे गबलेतक्क आत्मनिर्णयया अधिकारयात  स्वीकृत याइमखु अबलेतक्क स्वशासनया खँ ल्हायेगुया छुं अर्थ मदु । धकाः गुगु धयादिल व एकदम  पाय्छि खः । कारण जाती स्वशासनया अधिकार धैगु जातीय आत्मनिर्णयया अधिकार  अन्तर्गत या खँ हे खः । थुकिया अःखः मखु ।

उगु कार्यपत्रयात कयाः टिप्पणी यानादिसे भाजु श्याम श्रेष्ठं नेपालय् स्वशासन माः धैगु प्रो. मणिकलालजुयागु अवधारणा नाप थः सहमत जूगु खँ कंसें जातीय स्वशासनया शाब्दिक अर्थया छ्यलाबुला थःयात पाय्छि मताःगु खँ कनादिल । वय्कलं नेपाःया जातीय स्वशासन मखु जनजातीय स्वशासन जुइमाः धयादिल । झीत  माःगु जातीय  स्वशासन खः वा जनजातिय स्वशासन ? थ्व खँय् आः झीसं  वादविवादय् अलमलय् जुइमज्यू ।  प्रो. मणिकलाल जुया ज्यापतिइ  जाति  व जनजातिं  निखलःसितं लाइगु कथंया आसय्  प्वंकाद्युगु  खः धैथें  जितः ताः । भाजु श्याम श्रेष्ठं टिप्पणी यायेगु झ्वलय् न्ह्यःने वनादिसें नेपाः ला राष्ट्र जुइत्यंगु दे खः । पुजीवादी विकास थन शुरु जूगु दु । उकिं नेपाःयात राष्ट्र धायेफु, राज्य राष्ट्र धाये फु । धकाः गुगु खँ धयादिल व बिल्कुल पा्यछिमखु धैथें जितः ताः । छगू ला वय्कलं राष्ट्र व राज्य राष्ट्रया दथुइ छु पाःगु खः व धयामदी । मेगु खँ नेपाः राष्ट्र जुइत थन छगु हे भाय्  नुवाइपिं दयेमाः मखुसा थ्व राष्ट्र जुइमखु । नेपालय् छगू जक भाषा नुवाइगु खँ एकदम  सम्भव मदु । आः नेपाः उगु प्रक्रियाय् नं मदु । उकिं वय्कलं गुगु राष्ट्रया अवधारणा नं कम विवादया खँ मखु । वय्कलं कार्यपत्रय् जातीय स्वायत्तता व स्थानीय स्वायत्तता अलग अलग अन्तरविरोधया रुपय्  क्यनातःगु दु व नं अयाःगु कथं मखु गयाःगु धाःगु खः । धकाः गुगु धयादिल । व पाय्छि जू धैगु जितः ताः । जातीय स्वायत्तता धैगु जुइमखु जुसा जातीय स्वशासन हे जुइ । स्थानीय सवायत्तता जुइ छाय् धासा स्थानीय स्वायत्तता धैगु नगरपालिका यें याःगु यात धाइ । स्वशासन व स्वायत्तता निगू एकदम पाःगु खँ खः । वय्कलं उगु निगूयात गुकथं छगू हे खः धैगु रुप कयादिल व पाय्छि मखु । वहे ज्यापौयात कयाः टिप्पणी यानादिसें भाजु लक्ष्मण राजबंशीजुं नेवाः राजनीति धैगु छु खः धकाः मामां वनेवं लिसः वइ जातीय स्वशासन । कांग्रेस नं मखु कम्युनिष्ट नं मखु । राप्रपा नं मखु । थ्व जातीय स्वशासन थुज्वःगु हे खः धैगु ताः । विवाद  थन छु दनावःगु दु धाःसा संसदय् छगू अवधारणा दयेकेफुगु दु छगू  समझदारी दयेके फुगु दु । झी थौंतक्कया छगू नं खँ पाय्छिगु थासय् वयेमफुगु कारण छु खः धाःसा विल्खि दतधायेवं जितः मञ्जुर मदु धकाः ब्यागलं च्वनी । अथ्य जूगुलिं जिं छगू जक खं धायेमास्तिवः धाःसा आःयात छगू समझदारी दयेकेमाःगु दु, व स्वशासनया विषयलय् डिटेलय् वन धाःसा ज्या जुइमखु धकाः गुगु धयादिल व तसकं  पाय्छि व ज्या वइगु खँ खः । वय्कःया थ्व खँ सही खः व जि थ्व खँय् सहमत दु ।

(च्वमि स्व. शम्भुराम श्रेष्ठ वरिष्ठ वामपन्थी नेता खः । थुगु च्वसु वय्कःया च्वसुमुना सफूपाखें साभार यानागु खः ।)