zero media family planning adv

नवं नःगु रचनाया छम्ह मिसा हस्ताक्षर – जिमि अजि

सुलोचना मानन्धर धिताल

सुथ न्हापांया खसुइ गुबलें गबलें थःसिबें न्हापा न्ह्यानाच्वंपिं मनूत व थः सत्तिक्क नापनापं न्ह्यानाच्वंपि छगू हे लँया लँजुवाःत नं मखनेयः । खसुइ तनावनेयः ।
     जिं साहित्यया लँपुइ पलाः न्ह्याकाबले साहित्य इतिहासया लँय् यक्व यक्व साहित्यकारत न्ह्यायेधुंकल । उकिं जि छम्ह न्ह्यःनेलाःम्ह लँजुवाः मखु । बरु वहे लँय् थःसिबें न्ह्यःनेलाःपिनिगु पलाःख्वाँय्त स्वस्वं थःत नं न्ह्याकायंका । लँय् गुबलें गुबलें खसुं भुंथें अनूभव जू –थः सत्तिकच्वंपिं लँजुवाःतय्त नं मखंथें – खःथें, मखुथें जाःगु न्ह्यजवाःया अनुभुति नं जू । थाय्थासय् भचाभचा सिमदयेधुंकूगु पलाःख्वाँय् नं खनेदु । तर जिं न्ह्याकागु लँपुइ न्ह्यजवाःतय्गु पलाःख्वाँय् स्वयेबले जितः छगू न्हूगु व छुं मछिंगु, छुं खँ मनीगुथें जुइक छगू असन्तुष्टी थःथम्हं दनावइ । व खः साहित्य दुनेया लिङ्गभेद । इतिहास् अप्वः धैथें मिजंच्वमितय्गु जक नां दु, पलाःख्वाय्ँ दु । मिसाच्वंमित उलि खनेमदु ।
    थ्व नेवाःसाहित्यय् जक मखु नेपालीसाहित्यय् नं थौंसिबें न्यय्दँ न्ह्यःया साहित्यिक इतिहास पुइकाः स्वलधाःसा मिजंत साहित्यकारया न्ह्यःने मिसापिं शून्य धाःसां ज्यू । थ्व खँ जितः नुगः थुंदिनावइ । खतु झीगु प्राचिनकालय् राजखलःया कवि, कवयित्री रानीपिं उलि हे खनेदःसां लिपा हाकनं कवयित्रीपिं खिउँया वन थ्व गय् ? साहित्यय् मिसापिं छाय् अपाय्सकं म्ह जूगु ? छाय् मिसातय्के साहित्यिक क्षमता धैगु हे मदयाः ला ? जीवनय् तःधंगु व्यथा, घाः आदियात त्वनाछ्वयेफुपिं, ख्वबि नापनापं घुट्काछ्वयेफुपिं मिस्त छाय् संवेदनशील खनेमदुगु जुइ साहित्यय् ? जि थःथम्हं न्यने थ्व न्ह्यसः । शायद् जि छम्ह मिसाम्ह जूगुलिं जुइमाः थ्व बारे थुलि संवेदनशील जूगु ।
    मचांनिसें अर्थात् जिं भाषां थुसांनिसें जितः बाखं न्यनेगु व म्ये न्यनेगु धालकि हुरुक्क । जिमि निनि छम्ह दु खूब बाखं कनेसःम्ह अथे हे म्ये नं हालेसःम्ह उकिं मचांनिसें छुं भचा प्रभाव लाःगु जुइमाः । जिमि छेँय् अबले छगः पुलांगु सन्हु दु । उकिया दुने पंपं सपूmत पंचिना तइतःगु, आःथें लुमं । थ्याःसफूत व मेमेगु ल्हातं च्वयातःगु सफूत । ललितविस्तर अले मेमेगु बौद्धधर्मया सफूत नं दु । गुगुं सँय् भासं च्वयातःगु सफूत नं दु । गुगुं नेवाःभाषं । सँय् भाय् जिं मस्यू, उकिं उकिया अर्थ नं जिं मथू । तर अथे छेँय् मुनाच्वंगु सफूत स्वयेबले जिगु छेँय् न्हापा न्हापा सुनं साहित्यप्रेमि छम्ह निम्ह अवश्य दयेमाः धैगु खँ यत्थें सीदु । नेवाःभाय् जक मखु, नेपालीभाय्या व इलय्या साहित्यिक सफूत नं पंपं हे दु । थ्वला जिमि बाःनं त्वःताथकूगु धकाः सिल, तर बाःसिबें न्ह्यः हे नं जिगु छेँय् साहित्यिक गतिबिधित यक्वं जूगु जुइमाः धैगु खँ व पुलांगु सन्हुया सपूmतय्सं क्यं । जि जिमि छेँया दक्कले क्वकालीम्ह म्ह्याय्मचा । थकालीपिं मध्येय् छम्ह निनि दु, अले जिमि मां व निम्ह ततापिं, मेपिं सुं मदु । अबु ला जि तसकं मचाबले हे त्वःतावने धुंकल । उकिं हे शायद सफूत ब्वंपिं मदयाः सफूतय्गु ज्याख्यले मवयाः हे व पुलांगु बाकसय् मुनाच्वंगु जुइमाः । छकःनिकः छेँय् बँपुइबले बाकसय् सफा याइबले सफूत बाकसं पिहांवइ । बाकसय् सफूत जक मखु, पंपं ल्हातं च्वयाःतःगु आखलं जाःगु किलं नयेधुंकूगु, धुलं गयाः बुल्लुसे भुइमां दनेधुंकूगु पुलांगु कापीत नं पंचिना तयातःगु जि लुमं । छकः निकः पुइका नं मस्वइगु मखु, गुबलें गुबलें व हे कापीइ दुनेया आखलय् मिखा दिकाः ताउत पुइकेगु व जिमि निनिं हालीगु म्येया आखःग्वःत स्वयाः थःथम्हं नं सःसां मसःसां निनिं हाःथें याकःचा हालेगु नं याना । व म्येया च्वमि जिमि अजि खः धकाः नं स्यू । अथेसां अजिया बारे कुतुकुलाः सुइकें मन्यना । अजिं त्वःताथकूगु व कापी व सफूया महत्व नं छतिं मथू ।
वहे किलं नयाः भ्वाथः जुइधुंकूगु, धुंल त्वपुया भुइमा दनेधुंकूगु कापीत गुबलें म्हितेत नं प्रयोग यानाथें थ्वं । कापीत अथें जक छाय् पंचिना बाकसय् स्वथनातःगु जुइ धकाः लिकयाः छुं चिजबिज प्वचिइगु नं यात, गुगुं अथें थथें गुनां हे फुनावन । गुगुं छुं नयाः सिधइवन । उकिया संरक्षण याइपिं सुं मदु । व कापी व सफूतय्गु अवस्था शायद थौंया थाय्थासय् अथें थथें दनाच्वंपि गथांंमुगःथें, माया व संरक्षण मदुगु देगःतथें । उकिया मू थुइकाः बिचाः याःपिं सुं मदु । पंपं कापीत उकथं हे सिधइवन ।
जि बुलुहुँ तःधी जुयावल । जिमि तःधिम्ह तताया ला जि मचाबले हे ब्याहा जूगु, जिसिबें तःधिकःम्ह माइलीम्ह तता पद्मा व दक्कले चीधिम्ह निम्ह जक मस्त ल्यंदत । अबु मदुगु छेँ छुं व्यवस्थित जुइफुगु ला ख हे मखु । सःसां मसःसां आखः छता ब्वनायंका । पद्मा ततां ला स्कूल नं बांलाक्क ब्वनेमखन, त्वःतेमाल । जितः धाःसा जिमि तताया बलं हे आखः त्वतकेमब्यू । जिगु स्कूलया पढाइ सिधः सिमधःथें जूबले अर्थात् जि झीगू तगिमय् थ्यंबले जिं चायेकं हे जिके साहित्य प्रेम ब्वलना वल । छेँय् च्वंगु अबुं त्वःताथकूगु पंपं साहित्यिक सफूत पाखें नं प्रभावित जुजुं वल । नापं थःत नं छुं च्वयेमास्तेवःथें, मनय् च्वंगु खँत छकः मेगु हे भाषं व्यक्त यायेमास्तेवःथें च्वनावल । उकिं हे सःसां मसःसां थःथम्हं तुं च्वइ नं यंका । तर मेपिंत क्यनेत मखु, च्वःसां हाकनं थःपिसं तुं खुनाछ्वयेगु व थःथम्हं तुं गुनावनीगु नं जुल । थःपिसं हे च्वइगु जूसां उकी छुं माया धैगु मदु, नापं मुंकातयेमाः धैगु विचाः नं मदु ।
जब स्कूल सिधल स्कूल सिधःगु ई साहित्य ब्वनेगु ई जुल । थुकिं जिगु जीवनय् तःधंगु ग्वहालि नं जुल छाय्धाःसा किशोरावस्था धैगु व ई खः थःथम्हं थःत नियन्त्रण यायेथाकुइगु, अले थ्व हे ई खः जीवनया लँ ल्ययेगु अथवा निर्धारण यायेगु, उकिं थ्व इलय् जि म्वाःमी मदुगु लँय् बेक्वया मवं साहित्यय् हे भूले जुल । साहित्यपाखे अप्वः धेचू वंगुलिं नं जुइ, जि भचा अप्वः हे संवेदनशील । सुइगुं दुःख जिं स्वयेमफु । देश व जनताया दुःखयात नं जिं थःगु नालाकयाः यंका । नापं साहित्यया कारण नं जुइफु जिं थःथम्हं तुं थःगु जीवनयात अति मूल्यवान वस्तुया रुपय् स्वयेगु याना । थ्व धैगु थः यस्सें दैगु चीज मखु उकिं अथें थथें फुके मज्यू... । उकिं हे देशया व जनताया सेवाय् थःगु जीवन लः ल्हानाबिया । जि साहित्यपाखें हाचां गायाः राजनैतिक जीवनय् स्वचावना । युवा ई अप्वः धैथें छम्ह राजनैतिक कार्यकर्ताया रुपय् ब्वलन उकथं हे ई नं सिधइवन । अथें नं जिके दुनेया साहित्यिक भाव इच्छा धाःसा अथें तनामवं । हाकनं हाकनं साहित्यिक ख्यलय् जि लिहांवइ तुं च्वना ।
राजनीतिसिबें जितः साहित्य हे अप्वः यइवल । जिं अप्वः ई साहित्य व च्वज्याय् हे न्ह्याकायंका । छन्हु नेपाली साहित्यया छम्ह पुलांम्ह मिसाच्वमि लोकप्रिया देवीया बुंदिया लुमन्ती जूगु साहित्यिक गोष्ठीइ जितः नं छम्ह च्वमिया हैसियतं ब्वति कायेत छपु ब्वना–पौ वल ।
नेपालीसाहित्यया ख्यलय् देशया हे छम्ह नांदंम्ह कवि व साहित्यकार लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा वय्कःया थःहे तता लोकप्रिया देवी । राणाकालिन इलय् मिसापिं ब्वनेकुथी वनाः ब्वनेमदु । थज्याःगु इलय् छेँय् च्वनाः साक्षर जुइखंपिं मिस्त मध्येया छम्ह लोकप्रिया देवी । वय्कलं छेँय् हे च्वनाः भुतुली ज्या यायां हे कविता च्वयेगु नं यानादिल । यक्व कविता च्वयातःगु भ्वँत अथें थथें भुतुलुइ हे तनावने धुंकल तर बाकि दनिगु छुं कवितात मुनाः वय्कःया म्ह्याय् मय्जु शशी रिमालं सफू पिकयाबिल, उकिं वय्कः छम्ह व ईया कवयित्री खः धैगु परिचय नं न्ह्यब्वयाबिल । थौं लोकप्रिया देवी थ्व संसारय् मदयेधुंकल, तर वय्कलं कियाथकादीगु छपु निपु कवितातसां ल्यंदनि । वय्कःया नामय् दँय्दसंसां बुंदि मानेयानाः साहित्य गोष्ठी जुयाच्वंगु दु ।
लोकप्रिया देवीया नामय् जुयाच्वंगु साहित्यिक गोष्ठीइ वय्कःया जीवनी अले व ईया साहित्यिक अवस्था नापं मिसापिनिगु अवस्था बारे नं छम्ह निम्ह विद्वान व साहित्यकारतसें चर्चा यात । लोकप्रिया देवीयात दक्कले न्हापां च्वयेगुली हःपा ब्यूम्ह नेपालभाषाया छम्ह पुलांम्ह मिसाच्वमि मोतिलक्ष्मीया नां नं सुनां खः न्ह्यथन । व ई बिक्रम संवत् १०९६, ९७ साल पाखे हे वय्कःपिसं थःगु कलम न्ह्याकेधुंकल धैगु खँ न्यनाः जि तसकं लय्ताल – साहित्य इतिहासय् मिसाच्वमि धैपिं शून्य हे ला मखु खनि वयां क्वय् नं दबुली च्वंच्वंपिं निम्ह स्वम्ह पुलांपिं, यक्व न्ह्यःनिसें कलम ज्वःपिं मिसापिं अन मुनाच्वन – छिन्नलता, गोमादेवी, शान्ता श्रेष्ठ आदि । इपिं खनाः नं मन उलि हे लय्ताल ।
गोष्ठी सिधयेका छेँय् लिहांवइच्वनाम्ह जि, जिगु मनय् दुने छगू अचम्मगु भाव दनावल – जिगु नुगः खुल्ल मिनावःथें जुल, जिं मचायेक जिगु ल्हातं छुं अमूल्यगु बस्तु तंकाच्वनाथें, छुं खँ ल्वःमंथें, लुमंथें लुमंथें जुयाः व धाये, थ्व धायेमफुत । मस्तथें छुं नं म्वाःमदुगु निहु ज्वनाः ख्वये जक मास्तिवल – जिगु छुं चीज अवश्य तंगु दु, तर थ्वहे वहे छुं धायेमफु नुगः खुल्ल मिंगुया मिनं तुं ।
शायद जिं मचांनिसें न्यनातइगु जिमि अजिया बाखनं जुइमाः, शायद व बाखं जिं मचायेक अन गोष्ठीइ पुलांपिं मिसाच्वमित बारे चर्चा याःबले इतिहासय् च्वयेमफूगु नां जुयाः ला ! भ्वँतय् पिज्वयेमफुगु कविताया घाः सुनां नं प्वलाबिल ला ! उकिं हे जिं थःपिसं मस्यूगु गुबले गुबले लाःगु घाः, गन स्याः गन स्याः जुयाः स्यानावःगु जुइ । अथे हे सुनां नं जिं मचायेक घालय् थ्वानाबिल ला मस्यू, लिहांवइम्ह याकःचा थःथम्हं पीडित, स्यूस्यू हाः ।
थौंसिबें न्यय्दँ न्ह्यःया खँ जुइधुंकल –बागू सदी न्ह्यःया खँ न्हूगु खँ मखु । जिं खंगु खँ नं मखु – मचांनिसें न्यनातयागु छपु बाखंथें जक जुइधुंकल, जिगु छेँया – इतिहास ! जिमि अजि छम्ह व ईया न्ह्यजवाः मिसा हँ । कविता च्वयेसः, म्ये च्वयेसः, थम्हं च्वःगु म्ये लय्तयाः हाले नं सः । न्ह्यागुं ज्या सः, खँ नं सः । तास म्हितेसः, पासा नं म्हितेसः । उलि जक मखु त्याके नं सः । उलिजक मखु व इलय् स्वता प्यता भाय् सःम्ह छम्ह मिसा । जिगु छेँय् मुनाच्वंगु सँय् भाय्या सफूत फुक्कं जिमि अजिं ब्वनीगु  हँ । शायद जिमि अजिया ति ज्या व खँ वय्कःया हे सन्तान जिमि निनि व जिमि अबुं सःस्यूथें जितः मताः । अबुयात ला जिं म्ह हे मसिल । निनियाके व छुं साहित्यिक प्रतिभा ला दु, बाखं कनेसः तर जिं सीकं खँय् भाय् नं उलि बांलाक ल्हायेमसः ।
जिमि अजिया थः हे किजा द्वारिकाबहादुर मानन्धरयात न्हापा मचाबले जिं नं म्हस्यू । वय्कः छम्ह जमिन्दार तराइया रघुनाथपुरयाम्ह । बांलाक्क पुनेमाःम्ह चट्टच्वंक जुइमाःम्ह, पिने खनेदूगु व्यक्तित्व बांलाःजू, वय्कःया क्षमताबारे अप्वः जिं छुं मस्यू, तर वय्कःया छेँय् जहान परिवारपिनि दथुइ नेवाःखँ सिबें तराइया स्थानियभाय् मैथिली नापं हिन्दी अप्वः ल्हाइगु जिं स्यू । उकिं जिं स्वये जिमि अजि व वय्कःया किजाया दथुइ नं खँ ल्हाइगु जुइमाः । छाय्धाःसा मचाबले जिं नं खं, विभिन्न रंगया कापीइ चिठी च्वयातःगु नेपाली, हिन्दी ल्वाकछ्यानाः । अथे हे नेवाःभाय् ला थःगु हे मांभाय् जुल मेमेगु भाय्या कवितात मखं शायद मांभाषं हे अप्वः कविता च्वइगु जुइमाः । उकिं नेवाःभाषं च्वयातःगु म्येत जिगु छेँय् ल्यनाच्वंगु नं जुइमाः । मेगु छगू तर्क यायेफूगु खँ खः जिमि निनिं खय्भाय् व हिन्दीभाय् मसःगुलिं जिमि निनियात अःपूगु भाय् नेवाःभाय् जक थः नालाकाल । वहे भाषं अजिया म्येत हालेगु नं यात । मेमेगु वास्ता मयात । उकिं न्हापा हे छेँय् मेमेगु भाषाया कृतित तनावन, मेमेगु वस्तुत तनावंथें ।
जिं मचाबले बाखं न्यनाकथं जिमि अजि छम्ह व इलय्या तःमि, घरानीया छेँया हे छम्ह म्ह्याय्मचा हँ । उकिं ब्याहा मजूनिबले मचांनिसें हे थःछेँय् गुरु तयाः ब्वनेगु, ज्या सयेकेखंगु हँ । अजिया शीप धकाः छजु भान्टां लं स्वांफ्वः लुइक थःपिसं तकेयानातःगु नं खनागु खः । स्वइगु लं खः व जिं मस्यू तर थःगु हे छेँय् खनागु बस्तु मध्येया जूगुलिं जिं वास्ता यानागु खः । अथे हे पान व सुरोटया आकारया फुंगाचात दयेकातःगु नं खनागु खः । व फुक्क नापं मेमेगु छेँया पुलांगु सामानत जिमि निनिं थःछेँय् च्वनाः छुं ज्या मयास्से थः यत्थें नयाः पुना फुका वंम्हेसिया जिमित बिइमाली धकाः सुचुका छ्वल । अथेहे सुचुकूबले छेंया बांलागु बस्तु नं तनावंगु ज्वीमाः । थ्व जिगु आःया तर्क जक खः सत्यय् ल्यहांवनाः स्वय्तला जिकृ आः छुं हे आधार त मदय धुंकल ।
आः जिं खँ न्यने बःपिं धैपिं जिमि मां व ततापिं हे जक खः । मां व इलय्या छम्ह भौमचा व छेँया । जिमि निनिया कारणं छँेंय् बांलाक्क च्वना नयेमफुम्ह । नापं जिमि मां उलि सःस्यूम्ह मखु, अथे हे साहित्यय् छुं मतलब नं मदु । उकिसनं अबु मदयेवं ल्यासेबलेनिसें विधवा जुइमाल, उकिं दुःखय् हे अप्वः दुबे जुइमाल । मेमेगुली छुं इच्छा धैगु हे मदैवन । अथेखयानं अजिया बारे न्यनेबले – वय्कः छम्ह तसकं सःस्यूम्ह व भिंम्ह मनू धकाः अझं जिमि मानं व्यक्त याइ । व इलय्या छम्ह भौमचां थः माजुयात थुकथं गुनगान याइगु धैगु अःपुगु खँ मखु । अथे हे मचाबले मेमेथाय् थःथितिपिनिथाय् भ्वय् वनेबले जिमि अजिया गुनगान याइगु भचा जिं लुमं । छकः क्याम्पसय् अन्तर कलेज नेपालभाषा सम्मेलन सिधयेकाः ख्यालः म्हिता । व ख्यालः जिमि पुलांम्ह मल्जुबजेनं नं स्वयादीगु जुयाच्वन । लिपा नापलाःबले धैदिल “छिमि अजिया छुं भचा गुण सरे जूगु ला मखु ला छंके नं नानी, वय्कः छम्ह तसकं सःस्यूम्ह मिसा खः .............” धैदिल । मेमेगु आधारत जिके आः मदये धुंकल । इलं सुच्चुक इलायंके धुंकल ।
गुबलें गुबलें याकःचा च्वनेबले अजिया कविता धाय् ला छु धाय् छध्वःसां लुमंके मास्तेवइ “हे पूर बासि.......... धर्म या ...........” छध्वः नं जितः लुमंकेत थाकु । मचाबले न्यनातैगु म्ये फुक्क ल्वःमने धुंकल । थ्व छपु गुबलें च्वयेमफैगु बाखं जुइधुंकल ............. मनं मनं लुमनीबले नुगः हिइस्से च्वनावइ ।
गुबलें गबलें जिं गबलें मखंगु अजिया ख्वाः नुगलय् वय्केत स्वये, थःथम्हंतुं तस्वीर दयेकेत स्वये मिले जुइमखु । हिमी चाइ । अजिया बाखं नं जि थन धर्ती जन्मे जुइसिबें यक्व न्ह्यःया खँ जुइधुंकल – जिं यक्व छु चर्चा यायेफै ! उकिं थौं थः अजिया बाखं जूसां छपु च्वयेमफैगु बाखं जुइधुंकल । व इलय्या छम्ह साहित्यिक, साहसिक व सःस्यूम्ह मिसाया छपाः चित्र जिगु हे छेँय् किलं नयाः फुनावन । शायद थः सिबें लिपायापिन्सं नं साहित्य च्वयेफयेमा, इमिगु नितिंं छुं त्वःताथके फयेमा धकाः तितिपापा यानाः मुंका थकूगु पंपं साहित्यिक सपूmत व कापीत अथे किलं नया नष्ट जुयावन धैगु स्यूसा जिमि अजिया नुगः गुलि स्याइगु जुइ !
लुममं हे जितः असह्य जुल । लोकप्रिया देवीया गोष्ठीं लिहांवयाबले जिं थःगु उकुस मुकुसतायात न्हंकेत छपु च्वसू च्वया “लोकप्रिया देवी र मेरी हजुर आमा” धकाः थःगु हे स्तम्भय् तिकाबिया । लेखया आशय खः, व इलय्या मिसाच्वमि धैपिं लोकप्रिया देवी जक मखु, अबलेया हे छम्ह नां मदंम्ह, नां पिहांमवःम्ह कवयित्री जिमि अजि छम्ह नं खः – पूर्णमाया मानन्धर ।
पूर्णमाया मानन्धरं थःगु हे नां छुनाः थःगु नांया न्हापांगु आखः नाप मिलेयाना छन्दं छपु म्ये च्वयातःगु दु । वहे म्येया छकू टुक्रा जिं बरोबर हालेत स्वये, वहे च्वः ज्वनाः कविताया इतिहास सालेत स्वये, जि गुबलें सफल मजू ।
छन्हु जि तःधिकःम्ह तता सुदर्शना व मेपिं निम्ह पासापिं नापं अथेंतुं लँय् स्वांमा व सिमात स्वस्वं जीवनबारे खँ ल्हाल्हां वइच्वना । छम्ह पासा शान्तिं खँ न्ह्यथन – “मनूसिबें स्वांमा सिमा हे गुलि महान । इमिगुपाखें मनूतय्त गुलि खँ प्राप्त जुयाच्वन – लँ, वस, फर्निचर आदि । तर वइत थाय् थासय् पाला छ्वइच्वन मनूतसें । तर गुलि शहनशील चुपचाप, इमिसं गुबलें मनूतय्त थ्व बिया व बिया धकाः चर्चा नं याइमखु । तर मनूत ? छुं छकुचा ज्या याःसा, मेपिंत छुं छकुचा ब्यूसा चर्चा हे अप्वः” खँला तसकं बांलाः ।
जिं धया – “मनू धैपिं आखिर प्रकृतिया न्ह्यःने छु हे खः धकाः । मनू न्ह्याक्व हे घमण्डी जूसां थःगु ल्हातय् मदु छन्हु मत सीथें फ्वाट्ट सीगु व सीमाःगु ज्यान ला खःनि......जि, जिगु, न्ह्यागु धाःसां छन्हु त्वःता हे वनेमाः.....।”
    थ्वहे इलय् लाक्क जिमि ततां कविताया छगू अंश न्यंकल –
“जि काय् जि म्हयाय् धयाच्वनाः छुयाय् ।
यंकीतिनि कालं कुटिलगु चालं ।।
माम अबु काय् प्रिय बन्धु धाय् ।
अन्त्य समय च्वनेमदु थः हे ।।”

    थुलि न्यंकाली ‘अँ जिमि अजिं च्वयाथकूगु कविताया छगू अंश’ धकाः नं धाल ।
थुलि खँ न्यनेवं जि तनाच्वंगु छुं वस्तुया छुं च्वः लुयावःथें जुल । जिं ट्याप्प जिमि तताया ल्हाः ज्वनाः धया –“मेमेगु नं कवितात न्यंकी सा अजिया ।”
“मेमेगु जिके नं मवः ल्वःमने धुंकल”
“अथेखःसा छेँय् लिहांवनेधुंकाः छकः बांलाक लुमंकाः भ्वँतय् छकः ल्ह्ययाः जितः ब्यू ।” जिं इनाप याना । ततां नं “ज्यू” धाल ।
जि हथाय्चाः, जि लय्ताः अजिया कविता ब्वनेखनी नं धकाः । तर कविता धाःसा जिथाय् थ्यंगु मखु, न जिं तताथाय् वनाः काःवनेफु ।
न्यान्हु खुन्हु लिपा जिं फोन यानाः ततायाके न्यना –“ग्व, नुगलय् च्वंगु अजिया कवितात भ्वँतय् ल्ह्ययेधुन ला ?”
“अहँ मधुंनि ।”
छत्थुं जितः भचा तंवल । ततायात नं थः केहेँयात ब्वःबीथें यानाः छकः ब्वबियाछ्वया –“व हे छेँज्या व भ्वाथःप्वलय् अलमल जुयाः सिधयेकी ई, प्रतिभाया बारे छुं च्यूताः मतसे अथें तुं सिधयेका छ्व ।”
थुलि धयाः फोन दिकाबिया, तर थुलि धयाः नं जिगु तं लंगु ला ख हे मखु – जिमि अजिया जक मखु, जिमि तता व थःहे नं छम्ह प्रतिभा दुम्ह मिसा खः । जिमि तताया प्रतिभानाप जि परिचित । खँल्हाइबले थाय् थासं कविता ज्वयाः वः । कविता च्व धाःसा च्वइमखु । च्वसाः न्यंके थाकुचाः । ब्वने येयाः नं ब्वनेमखंम्ह ततायाके जीवनभर हे छगू हिनताबोधं थाय् कयाच्वंगु दु । प्रतिभाया द्यःने छब्वः हिनताबोध इलातःगु दु । उकिं “कविता च्वयां छुयाय् ? सुनां न्यनी जिगु कविता ।” धाइ ।
“जिं न्यने, जितः न्यनेयः कविता ।” धाःसां नं जि ला छम्ह केहँेंचा जक खः ।
जिं फोनय् वाकागु तं शायद जिमि तताया नितिंं करेन्टथें जुयाः वाइँइँया मिन जुइ ........
व खुन्हु हे न्हिनय् निपु स्वपु पूमवंगु कवितात गुलि वः उलि कापी ल्ह्ययाः जिथाय् छेँय् थ्यंक थ्यंकाबिल ।
जिं बरोबर लुमंकेत स्वइगु कविता, जिमि अजिया थःगु हे नां ल्वाकछयाना च्वयातःगु छपु कविता वा म्ये –
हे पू र बासी धरमया पासापिं
त्री रत्नया शरण वने सशस्त्र विनती याय् रे
ध न जन सम्पत्ति छन्हू वाना थके मानी रे
यः मा यः बा मचा खाचा थ्व मोह जाल रे
य या गु यने मदु, यःम्ह नाप च्वने मदु रे ।
थ्व कविता पूमवंनि । तर जिमि ततायाके नं मेमेगु च्वये मवल, ल्वःमने हे धुंकल । थन अजिया नां पूर्ण माया यात – पू र ण मा या ....... यानाः पूर बासी पासापिंस सम्बोधन यानाः जीवनया छगू सन्देश बीत स्वःगु सीदु । ततापिनिगु धापूकथं नां पूवंक अर्थात् पूरन माया लिपा मानन्धर नं दूगु खः । तर आः लुमंकीपिं सु ?
अजिया कविता पूवंके मफयेवं क्वय् जिमि ततां नं थःगु हे नां मिलेयाना वया चीहाःगु नां – “सुदा” ल्वाकछयाना .......... अजियाथें अर्थ पिहांवयेक निध्वः कविता नापनापं अजिया छय् धाये ल्वयेक च्वयाहल ।
मु सु मुसुं सकेस्यां न्ह्यःने च्वना ।
कः काय् स्वःगु थ्व नुगःयात लिउने सपः प्याना ।।
सा दा भोंते च्वया च्वना सी मदूगु आखः ग्वः
पmे नां फेने मफई च्वन थ्व गुई न्यूगु गथः प्वः ।।
छपु पुलांगु कविता लुमंकु लुमंकुं मेगु छपु न्हूगु कविता बुयावल । श्रृजना धैगु थ्व हे ला खःनि । गुलि साल, उलि चुलि बुयावइ ।
अजिया छय् धायेल्वयेक, अजिया कविताया क्वय्लाक्क न्हिप्यंथें छपु कविता स्वानावल । अजिया हे ख्वाः लूगु व कविता खनाः जि झन् तसकं लय्ताल ।
“स्वान्त सुखाय” या नितिंं जक कला मखसे वय्कलं थःगु इलय् थम्हं खनाच्वंपिं अज्ञानीतय्त, सितिकं सितिकं जीवन हनाच्वंपिंत जीवनया मू थुइकाबीगु कुतः व कविताय् सुलाच्वंगु दु ।
वय्कलं म्ये बाहेक मेमेगु विधाय् नं छुं च्वयादीगु दुला धैथें जितः ताः, छाय्धाःसा मेमेगु कापीत नं पंपं हे नापनापं दुगु खः । थौं थ्व स्वपु म्ये जक दनि, व नं पूवंक मखु । थ्व ल्यंदैच्वंगु कविता नं खाली कविता जुयाः जक ला ख हे मखु । थुकी थःगु नां न्हापं दुगुलिं जक ल्यंदैच्वंगु जुइमाः । छाय्धाःसा थः मांया नां, अले पाजुया नां दुगुलिं जिमि निनिया थ्व म्ये हालेयः । थ्व हे निनिं हाःगु म्ये वया भिञ्चापिंसं नुगलय् ल्ह्ययातल, अले व इलं थ्व इलय् तक थ्यकः वल । नां मदुगु जूसा शायद थुलि नं लुइके मफैगु जुइ ।
मेगु खँ थुकी, जीवनया सत्यता दु –
“जि काय् जि म्ह्याय् धया च्वनां छुयाय्
यंकी तिनि कालं कुटिलगु चालं ....।”
थ्व स्वपु कविताय् नं मनूया चोला “अस्थीर”, “अमूल्य” उकिं थुकियात बांलाक्क बिचाः यायेमाः धैगु छगू उपदेश नं दु । उकिं थ्व कविता अध्यात्मवादी जुयाः नं परम्परागत शैलीकथं छन्दय् च्वयातःगु अप्वः कवितात थुकथं हे उपदेशमूलक जुयाच्वंगु दु ।
र्ईया हिसाबं स्वयेबले साहित्यया इतिहासय् गुगु थासय् लात जुइ धकाः नं बिचाः यायेमास्तेवः – थ्व ई थ्याक्क हिसाब किताब पिकायेत नं जितः अःपु मजू । तर छगू इतिहास खः, जिं मालेगु कुतः ला याये हे माः । थुकी छुं छुं आधारत मालेबले – जिमि निनि “गंगा देवी” नं थौं मदये धुंकल । थौं जिमि अजिया बुदिं गुबले धकाः अनुमान यायेगु खःसा – शायद सच्छिदँ वा वसिबें अप्वः दयेमाः धैथें च्वं । अथे खःसा थ्व नेपालभाषाया साहित्यिक इतिहासय् तनावनेधुंकूम्ह कवयित्रीया बाखं छत्वाःचा थौं थन लुयावःथें जितः ताल ।
नेपालभाषाया इतिहास नेपाली इतिहास स्वयाः न्ह्यःने लाःला कि ल्यूने छगू सवाल न्ह्याबलें दना च्वनी । खतु साहित्यया भाषा व लिङ्ग जक त्वाःथला स्वये नं मज्यू जुइमाः । तर अथेखयानं थीथी परिस्थिती व सन्दर्भय् ई, भाषा, लिङ्ग, विचार आदि खँ ल्वाकज्याय्यः ।  थुकियात गुबलें गुबलें छसिंनिसें मिलेयाना पंचिनाः बांलाक तयेफत धाःसा झी सन्तानयात छुं गतिलाःगु इतिहास त्वःताथके खनी मखुसा जिमि निनिं सुचुकुथें संकुचित जुयाः सुइगुं इतिहासयात सुचुका थकलधाःसा न सीबले थःपिंसं ज्वनावने फइ, न लिपायापिसं हे छुं जस बी ।
न्हापांनिसें न्ह्यानावइच्वंगु साहित्यिक इतिहासया सन्दर्भय् स्वयेगु खःसा जिमि अजि – पूर्णमाया मानन्धर छगः यच्चुक थीमाःगु नगु जुयाः नं खसुं भुनाच्वंगु इलय् अथें तनावन । पलाःख्वाँय् थःगु हे छेँय् नं तनावन । जिमि निनिथें जाःम्ह सन्तानं नं अज्याःगु पलाःख्वाँय्यात त्वपुया छ्वइबिल । प्रचारय् हयेमफुत । प्रकासनया ई मखुगु जुगुलिं हे नं मुंकातःगु कापीत फुक्कं किलं नयाः व छुं नयाः फुनावन । मेमेथाय् छेँय् नं अथे हे फुनावनाच्वंगु ला मदु ला, थः पुर्खाया इतिहास फुनामवनेमा ।
थुकथं अजिया पुलांगु पुवंगु वा पुमवंगु कविताया झ्वलं जितः थ्वखँ क्वछिकल –जिमि अजि उगु ईया नवं नःगु रचनाया छम्ह मिसा हस्ताक्षर खः । वयागु समकालिन चेतनाया उगु इलय् च्यानावंगु छप्वाः मत खः । गुकिया ल्यंगु नौ तकं नं जिमिसं सुरक्षित यायेमफुत ।
धीचिनाच्वंगु समुद्र – जिगु देश लुमन्ति निबन्धमुना पाखें