Mohanai 2078 KTM

थौंया विश्वया नेवाःतय्गु न्ह्यःने दूगु हाथ्या (प्रा.डा. चन्द्रमान बज्राचार्यया च्वसू)

(‘छि परम्परावादी लाकि प्रगतिशील’ धैगु च्वसूयागु प्रबर्द्धित रुप)

–प्रा.डा. चन्द्रमान बज्राचार्य

थःगु समाजया प्रगतिया चाहना स्वैत मदइ, स्वैत मयइ ? प्रगतिया इच्छा हरेक मनूतय्के दइगु ल्याखं मनूत सकलें प्रगतिशील खः । सकलें मनत प्रगतिशील जुइबलय् प्रगतिया गति याकनं जुइ । तर समाजया अध्ययन यायेबलय् झीगु प्रगति जूगु खनेमदु । सामाजिक विकासक्रमय् दैगु द्वन्द्वात्मकताया नियम धैगु हे प्रगति व सम्पराया दथुइ जुइगु द्वन्द्व खः । परम्परां प्रगतिया  लँय् मद्दिक्क बाधा बिया हे च्वनीसा प्रगतिया गतिं नं थःगु विकासया लँया बाधक शक्ति परम्परायात जबर्जस्त वांछ्वछ्वं हे न्ह्यज्यानाः वनाच्वनी । थ्व प्रगतिया सिद्धान्त वा नियम खः । गुगु समाजय् परम्परां ग्रस्त रीतिरिवाज, चालचलनं हे हाकया च्वन, अन प्रगति न्ह्यज्यां वने फइमखु, गुगु समाजय् परम्पराया पःखाः तछ्याना न्ह्यज्यां वनेत सफल जुइ, उगु समाजय् प्रगतिं तीव्र गति काइ ।

विश्वय् ७ अरबं मयाक मनूत दु । नेपालय् जक २ करोड ६२ लख जनसंख्या दुगु खँ सार्वजनिक जुइधुंकूगु दु । फुक्क मनूतय्गु थीथी स्वभाव, संस्कार व विचारया ल्याखं इपिं निथीयापिं खनेदु– प्रगतिशील व परम्परावादी । थुगु कथंया विभाजनय् छि जि झीपिं सकलें लाः । उकिं थःथम्हं थःयात छकः स्वये– थः प्रगतिशील कित्ताय् लाः लाकि परम्परावादी कित्ताय् लाः ? अथवा निगुलिंया मिश्रित खः ? थःगु नांगांगु मिखां झीसं मेपिन्त जक खंकेफु, खंकाच्वना, तर झीसं झीगु मिखां मखु, नुगः दुनेय मिखां हे थःयात अध्ययन यायेफत धाःसा थुकिया उपलब्धी मेगु हे जुइ ।

आधुनिक प्रगतिशील मनूतय्गु धारणा कथं प्रगति हे समाजया ज्यान खः, प्रगति मदुगु समाज अस्तित्वही जुइ । मेगु परम्परावादी मनूतय्गु धारणा दु– परम्परा वा संस्कृति हे झीगु समाजया अस्तित्वया चिं खः, झीगु संस्कृति व परम्परा हे मदुसा झीगु परिचय बिइगु हे छु ? उकिं ताःकालनिसें झी घाँय् घाँय् बाज्याया पालंनिसें दयाच्वंगु न्हनाः वनेधुंकूगु सांस्कृतिक परम्परायात हाकनं म्वाकाः तयेमाः । थ्वहे झीगु इज्जत गौरवया चिं खः ।

थथे आधुनिक प्रगतिशील व परम्परावादी निथ्वःया तर्क वितर्क, मतभेद झीगु समाजय् आःतक कायम हे तिनि । उकिं झीगु समाजय् थ्व निथ्वःया दथुइ संघर्ष नं कायम हे तिनि । थ्व संघर्षय् छिगु भूमिका गुखे लाः ? थ्व न्ह्यसःया मू अभिप्राय थ्व खः कि मनूतय्गु थःथःगु भूमिका स्पष्ट जुइमाल । कि मिजं जुइमाल, कि मिसा जुइमाल । मिजं नं मिसा नं जुइ मजिल अथवा मैंबाबु जुइ मजिल । पंचबलिया नामय् द्यःयात पशुबलि बिइगु क्वपुंगु संस्कृति–संस्कारयात कुबियाः नेपाःयात स्वर्ग दयेकेगु फय्गं खँ छता ल्हानाः दिइमजिल । झीथाय् मनूत क्रान्तिकारी नारा बिइपिंं क्रान्तिकारी धायेके यःपिं आपालं आपाः दु, तर इमिगु मूल प्रवृत्ति धाःसा प्राचीन संस्कृति–संस्कारया संरक्षण हे जुयाच्वंगु दु । छु परम्परावादय् ग्रस्त जुयाः च्वंतले न्हूगु विचार, भावना वा संस्कारया निर्माण जुइफइला ? जव परम्परावादं न्हूगु विचार भावना व अभ्यासया संस्कारयात हे पनाः तइ वा गर्भय् हे स्यानाः छ्वइ धाःसा अले प्रगति वा क्रान्तिकारी नाराया सार्थकता गबले पूवनी ?

निश्चय नं परम्परा वाहियात जुइमज्यू । हरेक वस्तु, घटना–दुर्घटना, परम्परापाखें बांलाःगु शिक्षा झीसं काये फयेकेमाः । झी मनूतय्गु थौंतकया परम्पराया दुने तसकं ज्यालगे जूगु व तसकं ज्यालगे मजूगु संस्कृति–संस्कार दयाच्वनेफु, व सुक्ष्मदृष्टिं छता–छताया बांलाक व पूवंक अध्ययन याये फयेमाः । परम्परा धायेवं मिखा तिसिनाः घयेपुनाः तयेगु वा मिखा तिसिनाः वांछ्वयेगु, थ्व नितां गलत प्रक्रिया खः । छु झीगु परम्परा व संस्कृति धायेवं झीसं खिखांमुगःयात संरक्षण यानाः तयेफइ ? छु संस्कृतिया संरक्षणया नामय् झीपिं मध्यकाल वा प्राचीनकालपिं हे जुयाच्वनेगु मनूया बुद्धि–विवेकया चिं खः ला ? जुइ फइला ? यदि यूएनओं झीगु छगू गुगुं नेवाः बस्तीया मनूतय्त मध्यकालयापिं मनूत थें हे वसः पुनाः नयेगु, त्वनेगु, च्वनेगु खःसा माक्को ग्वाहालि याये धकाः धाःसा छु झीपिं लसतां स्वीकार यायेफइ ? थथे धायेगु वा थथे जुइगु हे छु झीपिं चिडियाघरया जन्तुतथें जुइगु मखुला ?

मूल सवाल झी मनूत थौंया आधुनिक युगया आधुनिक मनूत जुइगु खः लाकि जंगली मनू जुइगु खः ? झीसं क्वःछिइ फयेकेमाल । गबले तक झीपिं जीर्णसीर्णगु परम्परावादय् ग्रस्त जुयाच्वनी, अबले तक झीसं विश्वया आधुनिक जः खंके फइमखु, अले तुंया ब्याँथें तुं थःगु संकीर्ण व अभिमानया सः थ्वयेकाः आनन्द कयाच्वनी । परम्परावाद दुःख, रोग व अज्ञान व अशिक्षाया मुहान खःसा प्रगतिशील जुइगु सुख, स्वस्थ सार्थक मनू जुइगु खः । उकिं छि जि प्रगतिशील जुल धाःसा समाजया प्रगति जुइ, यदि परम्परावादी जुल धाःसा परम्परां हे क्वचिनाः झीगु अस्तित्वया तकं संकटय् लाइ । परम्परावादी जुइगु खः लाकि प्रगतिशील जुइगु खः, छिगु थःगु हे ज्यां क्यनादिसँ ।

बुद्धं उगु समाजय् प्रचलित परम्पराया पःखाः थुनाः हे न्हूगु लँ दयेकूगु खः, अथवा न्हूगु समाज दयेकूगु खः । अजाःगु न्हूगु विचारयागु न्हूगु समाज दयेकूगु कारणं हे सिद्धार्थ बुद्ध जुइफूगु खः । थुकथं परम्परां मुक्त समाज दयेकूगुलिं हे थौंतक विश्वं बुद्धयात लुमंकातःगु दु । बुद्धपाखें थ्व प्रेरणा कयाः झीपिं प्रेरित जुइगु लाकि मजुइगु ? झीसं थौंतक बुद्धपाखें छु शिक्षा कयागु दु, विचाः यायेमाल । झी नेवाःतय् गुलि नं प्रचलित परम्परा दु, उगु परम्पराया कारणं झीगु प्रगति जुयावयाच्वंगु दुकि अगति जुयाच्वंगु दु ? छु छु परम्परा प्रचलित यानाः तयेमाः, छु छु दिकाः छ्वयेमाल ? झीसं गबलें चिन्तन मनन यानागु दु ला ? छु छु परम्परा प्रचलनय् महनेवं उकिं झीगु समाजय् सकारात्मक वा नकारात्मक असर छु लाइ धइगु झी दथुइ सहलह यायेधुनागु दु ला ? विश्व समाज हे परिवर्तन याये धइगु नारा ज्वनाः आन्दोलन याइपिन्सं हे थःगु परम्परावादी समाजयात परिवर्तन यायेगु छुं कुतः मयाःसे पशु पूजा यानाः जुलसा इपिं परम्परावादी जुइकि प्रगतिशील जुइ ?

झीपिं नीछगूगु शदीलय् थ्यनेधुंकूगु दु । विश्वय् थीथी वैज्ञानिक आविष्कारया कारणं विश्वया यक्व देशत विकसित जुइधुंकूगु दु । तर नेपाःया झी नेवाःत धाःसा व हे मुलु व हे सुका तिनि । छुं आविष्कार यायेफूगु तागत झीके दूगु मखुनि । थुकिया कारण खः झीसं झीके दूगु विवेक, बुद्धि, तर्कशक्तियात भतीचा हे छ्यलेगु कुतः मयानानि । समाजय् न्यंकनं जुयावयाच्वंगु भाग्यवादया प्रचारं झीगु मानसिकतायात भाग्यवादं तःधंगु थाय् कयाच्वंगु दु । पूर्व जन्म व पुनर्जन्मया प्रचारं द्यःयात प्रमुख थाय् बियाः मनूया शक्तियात महत्वहीन तायेकाच्वंगु दु । अविकसित देशया अशिक्षित जनताय् दयाच्वंगु थजाःगु विचारं झीगु समाजया अवस्था झझं पतन जुयावनाच्वंगु झीसं खनाच्वना ।

विश्व समाजं सूर्य, पृथ्वी, चन्द्रमा, ग्रह, उपग्रह आदियात व्यापक अध्ययन यानाः उगु ग्रह, उपग्रहलय् थ्यंकेगु कुतः जुइधुंकूगु दु । तर झीपिं धाःसा आःतकं सूर्य, चन्द्रमायात द्यः भाःपियाः पूजा यानाः च्वनागु दनि । छु परम्पराया नामय् आःतक झीसं सूर्य, चन्द्रमायात पूजा यानाच्वनेगु झीगु विवेक बुद्धियात ल्वः ला ?

थौंतक झीगु समाजय् सांस्कृतिक रुपान्तरणया सवालय् छाय् आःतकं जिम्मेवार मनूतय्गु कुतः जूगु खनेमदु ? छुं सांस्कृतिक रुपान्तरण मजुइकं सामाजिक रुपान्तरण सम्भव जुइ ला ? कि झीगु समाजय् सामाजिक रुपान्तरणया नितिं चिन्तन याइपिं मनूतय्गु अभाव दु ?

यथार्थतः झीगु समाजय् न्ह्याक्व हे प्रगतिशीलताया नारा बिइपिंके नं परम्परावादी विचाःपाखें पूर्णत मुक्त जुइ मफुनिगु खनेदुसा परम्परावादी अथवा संस्कृति संरक्षणया सशक्त नारा बिइपिन्सं नं परम्परावादय् ग्रस्त जुयामच्वंसें क्रान्तिकारी राजनीतिक परिवर्तनया पक्षधर जुयाः नारा थ्वयेका जूपिं दु । अथे जुयाः नं झीगु समाज न पुलांगु मध्यकालया सामाजिक अवस्थाय् लिहाँ वनेफूगु दु, न परम्परावादं मुक्त जुयाः पूर्णतः प्रगतिशील आधुनिक समाजया रुप कायेफूगु दु । अथे जुयाः परम्परावादी व प्रगतिशील निगू धारणा यापिं निथ्वः मनूतय्गु स्प्ष्ट धारणा थुइकेगु कथं बिस्कं बिस्कं थुकथं न्ह्यसः तयागु जुल–



थःत परम्परावादी संस्कृतिविद् धाइपिनिगु नितिं न्ह्यसः –

१) धौबजि बिइगु कायेगु प्रचलन दिनाः वनाच्वन, छाय् ?
२) लं सुरुवाःया परम्पारय् सर्ट पाइन्टया परम्परा छाय् ?
३) द्यःखः कुबिइत ड्रेस माःगु छाय् ?
४) बैद्यया परम्पराय् हस्पितलय् वनेमाःगु छाय् ?
५) संस्कृत भाषा, मातृभाषाया पलेसा अंग्रेजी भाषा, खस भाषा छाय् ?
६) पुरोहितपिन्त दक्षिणा ध्यबाया मात्राय् बृद्धि छाय् ?
७) थःपिनिगु बाजागाजाया पलेसा यूरोपियन बाजागाजाया प्रयोग छाय् ?
८) सुकू भ्वय्या पलेसा पार्टी भ्वय् छाय् ?
९) छेँ चा व आय्पा पौया पलेसा सिमेन्ट व ढलानया प्रयोग छाय् ?
१०) थ्वँ अयलाःया पलेसा ह्वीस्की, बियर, रेड लेबलया प्रयोग छाय् ?
११) कय्ताया प्रयोगया पलेसा अन्डरवेयरया प्रयोग छाय् ?
१२) तुकि व माकःसिया पलेसा नेक

लेस व मेमेगु प्रयोग छाय् ?

१३) सिँया पलेसा ग्यासया प्रयोग छाय् ?
१४) दिदी अजिया पलेसा प्रसूति गृह छाय् ? परिवार नियोजन छाय् ?
१५) आँग्स तःहाकः जुइक मतःसे चायेगु छाय् ?
१६) मतच्याः थल च्याकेगु पलेसा विजुली मत छाय् ?
१७) भमचायात दुली तयेगु पलेसा ट्याक्सी कारय् छाय् ?
१८) बागमति स्नान यायेगु पलेसा हितिइ म्वःल्हुइगु छाय् ?
१९) विष्णुया अवतार जुजुयात लिकया गणतन्त्र छाय् ?
२०) मिसातय्सं स्वीनिकु पर्सि अले झिंनिकु गा न्ययेकगु त्वःतेमाःगु छाय् ?
२१) सती प्रथा दिकेगु छाय् ?
२२) गथांमुगः वायेगु दिकेगु छाय् ?



थःत प्रगतिशील आधुनिक नेवाः धाइपिनिगु नितिं न्ह्यसः –

१) मूर्ति पूजा छाय् ?
२) पूजापाठ छाय् ?
३) निसला बिइगु छाय् ?
४) कोखा क्वखायेगु छाय् ?
५) सिन्हः तिइगु छाय् ?
६) द्यःयात ध्यबा छायेगु छाय् ?
७) गथांमुगः वायेगु छाय् ?
८) श्राद्ध यायेगु छाय् ?
९) दशैं हनेगु छाय् ?
१०) फूलपाति हनेगु छाय् ?

थुकथं आधुनिक प्रगतिशील व परम्परावादी निगूया धारणा स्पष्ट जुइवं झीगु सामाजिक विकासया नितिं छगू ठोस रुपरेखा निर्माण यायेत आवश्यक ग्वाहालि जूवनीगु तायेकेफइ धैगु विश्वास दु । विज्ञान व प्रविधिया तीव्रगतिया विकासया कारण थौंयागु पाश्चात्य देश विकसित अति विकसित देश जगु खः, परम्परागत पुलांगु संस्कृतिया मोहं जूगु मखु । झी नेवाः व नेपाःया नेवाःत थें जुइगु ला कि विश्वया आधुनिक अत्याधुनिक नेवाःत थें जुइगु धैगु खँय् झी न्हापा हे सचेत व सतर्क जुयाः च्वनेमाः ।