Header Nepal rastra bank Adv

तनाव व नुगःया उसाँय्

नेवा: अनलाइन न्युज | २०७१ चैत्र २५, बुधबार १८:४८:३८

डा धन रत्न शाक्य

– डा धन रत्न शाक्य

  • वया भाःत मदुसेंलि बफराया मानसिक सन्तुलन तन । 
  • जाँचय् फेल जुसेंलि व मनू थुलि विछिप्त जुल । 
  • मिसां धोखा बियाः मेम्हलिसे वंसेंलि वा छम्हलिसेया मतिना त्वाःथला मेम्हलिसे इहिपा यायेमाःबलय् व थथे जुल । 
  • खुसिबाः, चलः, भुखाय् बाय् मिं नयाः उठीबास जुसेंलि थथे जुल । 
  • द्वन्द्वकालय् द्वन्द्वरत पक्षं यातना व बलात्कार यासेंलि वया थथे जुल ।
  • माजुपिस‌ं क्वसः वा थुज्वःगु हे बहानाय् दुःख बियाः फलानायात थथे जुल । 
  • ज्या यायेगु ज्याकुथि वा ब्वनेकुथि खँ मिलेमजुयाः बल्लाम्ह, दुपिसं बमलाःम्ह व निमुखायात क्वत्यःबलय् वा अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा वा अत्याधिक ज्याया बोझं थथे जुल ।
  • ज्याया हुनिं द्यने मखंगु छुं दिनय् हे वयागु व्यवहारय् आमूल परिवर्तन वल बाय् बन्दं यानाः वासः मदयाः वयागु ल्वय् तच्वल । 
  • कलहया हुनिं वासः मयाकूबलय् ढिस्कानाया थुज्वःगु नियति जुल । 
  • ब्वनातःकथंया ज्या मलुयाः, कमाइकथं छेँजःया माग खर्च मिले मजुयाः व कमय् याःम्हेस्यां छेँजलं व छेँ चलय् याइम्हेसियां मर्का मथुवा वा छगू विषय ब्वने धकाः अव्वल दर्जाया सन्तानं मेगु ल्यये मालाः वा ज्याथ मांअबुयात सन्तानं त्वःता बियाः विक्षिप्त जुल, आदि आदि । 

 

सूची असिमित जुइफु मानवीय पिडा, दुःख व तनावया अवस्थातय्गु । मनूया जीवन व समाज समस्या व तनावं मुक्त मदु । 

मनूयात वइगु न्हूगु परिस्थिति, घटना वा अवस्था मनूया दृष्टिइ हानिकारक, अनियन्त्रित वा क्षमता स्वयाः तापाःगु स्थिति खनेदुसा उज्वःगु आन्तरिक अवस्थाें तनाव (Stress) या रुप कायइ । थुज्वःगु अवस्थां पार जुइत मनूयात तःधंगु हे कसरत व कुतः यायेमाली । शारिरीक, वातावरणीय, सामाजिक वा जीवनय् वइगु मू घटना प्रसंग आदिं तनावया रुप कालकि मनूया मन व तन निगुलिंयात लिच्वः लाकी । हानि नोक्सानी, सम्बन्धबिच्छेद, मृत्यू, विछोड, जवर्जस्ती, दुर्घटना आदि थुज्वःगु नकारात्मक घटना जक मखु गुलिखे मनूयात विवाह, पदोन्नति, चिठ्ठा वा सफलता थुज्वःगु सकारात्मक घटना नं तनाव जुइफु ।

तनावय् मनुखं खतराया अनुभव याइ, परिस्थितिलिसे संघर्ष याइ, शारिरीक प्रतिक्रियात ब्वलनी व ताः ई च्वंसा त्यानुइगु स्थिति नं वयेफु । तनावं मनूयात छु गुज्वःगु व गुलि असर याइ धइगु खँ मूल रुपय् स्वंगू तत्वतय्के निर्भर जुइगु खनेदुः 

१. तनावया मात्रा, गम्भीरता, थुकिया लिच्वःया प्रकृति (लिपा सुधारय् याये, चीके वा म्हो याये फइगु, मफइगु), 

२. तनावग्रस्त मनूया उसाँय्, व्यक्तित्व, स्वभाव, उपलव्ध साधनश्रोत व ग्वाहालि व

३. मनूया निंतिं उगु घटना, समस्या वा तनाव विशेषं छु अर्थ तइ धइगु खँ । 

गुगुं तनाव जुइधुंकाः मनूया अस्वस्थकर प्रतिक्रियां हानिकारक लिच्वः हयेगु याइ, स्वस्थ तरीकां उज्वःगु हानिकारक असर म्हो याये फइगु खनेदु । अथेनं गुलिखे इलय् धाःसा, तनावलिसे सम्बन्धित जुयाः मनया ल्वय्त ब्वलनी । तसकं कडा गम्भीर, निरन्तर ताःहाकःगु, हिले मफइगु कथंया विशेष यानाः मनुखं दयेकीगु वा मनुखं याइगु तनाव गुकी कन्हय् छु जुइ धइगु निश्चित जुइमखु, उज्वःगु कथंया तनावं मनूयात गम्भीर लिच्वः लाकूगु खनेदु । तर थुकी मनूपिच्छे अन्तर जुइगु याइ, सुयातं उगु घटनां छुं लिच्वः लाइमखु जबकि मेम्ह मनूयात असह्य व हानिकारक जुयाबी ।

संसारय् मानसिक समस्या व थुकिया ल्यूनेया थुकिया कारक तत्वत मध्ये तनाव व संघर्षया परिस्थिति नं अप्वया वनाच्वंगु तथ्य थौंया यथार्थता खः । तनावग्रस्त मनूतय्के मानसिक समस्याया मार नं अत्याधिक जुइगु याइ । तनावं मानसिक समस्या उत्पन्न जुइगुली पृष्ठभुमि तयार यायेगु, शुरु जुइत घ्यलय् मि थेें, ल्वय् जुइधुंकूगु अवस्थाय् उकिया उपचार व नियति गुज्वःगु जुइ धकाः निश्चित याइगुतक भुमिका म्हिती । थुगु लेखया शुरुइ हे उधृत प्रसंगतय्पाखें थ्व खँ छर्लंग खनेदु । लगभग फुक्ककथंया मनोल्वय्त प्रतक्ष अप्रतक्ष्य रुपय् तनावलिसे सम्बन्धित जुइ, चाहे व मानसिक समस्याया कारणया रुपय् जुइमा चाहे मानसिक ल्वय् जुइधुंकाःया अवस्थाय् लिच्वःया रुपय् जुइमा । मानसिक समस्याया कारक सामाजिक व मनोवैज्ञानिक तत्वत छगू ल्याखं तनावया हे रुप खः ।

तनावया हे जःखलय् पागलपनया छगू ल्वय् (Acute and Transient Psychotic Disorder) व हिस्टेरिया (Conversion and Dissociative Disorder) ब्वलनी । डिप्रेसन व भावनाया मेगु मनोल्वय् (Depression and other mood disorders) व थीथी कथंया नुगः ग्याइगु ल्वय्त (Anxiety Disorders) अत्याधिक रुपय् अप्वइ । मनूया व्यक्तित्वया गड्बडीत (PersonalityDisorders) अझ प्रकट जुइगु ह्वःताः दइ तनावया इलय् । न्हापाया गुलिखे मानसिक ल्वगित लिथ्वइगु सम्भावना अप्वइ । चुरोट व अय्लाःलिसें मद्य व लागूपदार्थया सेवन अप्वयाः दुव्र्यसन (Substance Abuse Disorders) अप्वइगु खनेदु । तनावग्रस्त मनूतय्के शारीरिक ल्वय् विना नं शारीरिक लक्षणतय्गु सिकायत जुइगु थीथी मनोल्वय्त (Somatoform disorders) अप्वः ब्वलनी । थुज्वःगु हे स्थितिइ गुलिसिनं आत्महत्या (Suicide) थुज्वःगु पलाःतकं ल्ह्वनी । थुकथं मानसिक ल्वय्त तनावलिसे सम्बन्धित जूसां उकिया ल्यूने थ्व व जैबिक तत्वलिसें मेगु यक्व तत्वतय्गु ल्हाः दयेगु याइ । तनाव प्रष्ट रुपय् जुइ हे माः धइगु मजुइ नं फु ।

स्वंगू कथंया मानसिक समस्यात धाःसा तनावया हे हुनिं जुइगु व उकियात तनावजनित ल्वय्या रुपय् निदान यायेफइ । व खः – क. Acute Stress Reaction  (तनावप्रतिया अल्पकालीन प्रतिक्रिया), ख. Adjustment Disorder (समायोजनय् गड्बडी) व ग. Post Traumatic Stress Disorder  (पीडादायक घटनाधुंकाः ब्वलनीगु मनोल्वय्) ।

 

क. तनावप्रतिया अल्पकालीन प्रतिक्रिया (Acute Stress Reaction)

तनावप्रतिया अल्पकालीन प्रतिक्रिया

फुक्ककथंया मनूतय्त प्रतिकूल लिच्वः लाकीगु कथंया तनाव, गथेकि – यःम्हेसिया मृत्यु, प्राकृतिक विपद्, दुर्घटना, हत्या, हिंसा, आतंक, बलात्कार थुज्वःगु घटनाय् बिचाः हे याये मफइगु, ध्यान बी मफइगु, मनूया भावना, व्यवहारय् प्रतिकूल ह्यूपाः, छट्पटी, अजू, तं, आवेग, इत्यादि थुज्वःगु मानसिक असन्तुलनया लक्षणत ब्वलनी । थ्व लक्षणत प्रायः छन्हु निन्हुं म्हो जुजुं वनाः छुं दिं लिपा तनी । थुज्वःगु समस्यां शारीरिक रुपय् कमजोर, सामाजिक रुपय् त्यक्त, मचा, ज्याथपिन्त अप्वः सतय् याःगु खनेदु । ग्रस्त मनूयात तनावं पिहाँ वयेत व परिस्थिति सामना यायेत ग्वाहालि यायेमाली । अनियन्त्रित कथंया लक्षणत खनेदुसा विशेषज्ञया राय सुझावय् वासः यायेमालेफु । 

 

ख. समायोजनय् गड्बडी (Adjustment Disorder)

समायोजनय् गड्बडी

तनावया स्थितिपाखें न्ह्याःगु लच्छि दुने उदासीनता वा छट्पटी, मेमेगु भावनाया वा व्यवहारगत गड्बडीत ब्वलनेफु । थुज्वःगु लक्षणत गुलिखे मनूतय्के खुला वा अप्वः ईतक नं च्वनेफु । तनाव फयेगु क्षमता वा परिस्थिति ज्यंकेगु सीप म्हो दुपिं व व्यक्तित्वया कमजोरीं पिडित मनूतय्के थुज्वःगु समस्या अप्वः खनेदु । थुज्वःगु स्थितिइ मनूयात परिस्थितिपाखें न्ह्यायेगु, समस्या ज्यंकेगु वा समस्याप्रतिया मिखाकुनय् अनुकूल ह्यूपाः हयेत सरसल्लाह, सुझाव व सहारा मालेफु । समस्या समाधानया निंतिं तालिम व तनाव ज्यंकेगु सीप विकासया लागि परामर्श आवश्यक जुइ । गुलिखे अवस्थाय् चिकित्सकया सल्लाह कयाः वासः नये माली । इलय् हे थ्व समस्या म्हसीकाः व्यवस्थापन याये फुसा थुकिया असर म्हो याये फइगु खनेदु ।

 

ग. पीडादायक घटनालिपा उत्पन्न जुइगु मनोल्वय् (Post Traumatic Stress Disorder)

पीडादायक घटनालिपा उत्पन्न जुइगु मनोल्वय्

यक्व मनूतय्त लिच्वः लाकीगु विभत्स घटनात, गथेकि — युद्ध, बलात्कार, आतंक, दुर्घटना इत्यादिपाखें न्ह्याइपिं गुलिखे मनूतय्त थ्व ल्वय् जूसा छुं दिं, वाः वा ला (महिना) लिपा उगु घटनाबारे लुमंकेगु वा मनसपटलय् लूत(Flashback) वइगु, उत्तेजना व छट्पटी -Hyperarousal_ जुइगु, उगु खँ व घटनायात लुमंकीगु खँतपाखें लिचिलेत स्वइगु -Avoidance_ तर मफइगु जुयाः छुं मिनेट वा घण्टातक बेचैन जुइगु लक्षणत ब्वलनी । गुलिसिकें धाःसा उगु घटनाबारे आंशिक रुपय् ल्वःमनीगु, न्ह्यइपु मजुइगु व बिस्मृत जुइगु थुज्वःगु लक्षणत नं खनेदइ । चान्हय् न्ह्यः मवइगु, बांमलाःगु म्हनीगु, ग्याइगु नं जुइफु ।

थुज्वःगु यस्तो स्थितिइ सम्भाब्य विपद् वा तनावया स्थितिबारे पूर्वानुमान यानाः उच्च खतराया क्षेत्रय् पूर्व तयारीं रोकथामय् ग्वाहालि जुइ । विपद्या इलय् इलय् हे थ्यंकूगु ग्वहालिं नं थुज्वःगु गम्भीर परिस्थिति पनेत ग्वाहालि यायेफु । थुज्वःगु मानसिक असन्तुलनपाखें न्ह्यानाच्वंपिं मनूतय्त सरसल्लाह, सुझाव व सामाजिक सञ्जालया सेवा बियाः ग्वाहालि यायेगु लकस दयेकेमाः । वासः, मनोवैज्ञानिक उपचार विधि लिसें आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, शारीरिक, मानसिक पुनस्र्थापनाया अल्पकालीन व दीर्घकालीन ज्याझ्वःत थुगु समस्याया प्रभावकारी व्यवस्थापनया अंगत खः ।

तनाव व समस्या मानव जीवनया अभिन्न अंश खः । थुकियात कयाः सन्तुलित दृष्टिकोण, बुझाई, अनुभव व प्रतिक्रियां थुकिया असर म्हो जुइफु । उकिं, तनाव व्यवस्थापनया तरीकात सकसिनं सीका थुइका तयेगु उपयोगी जुइ । तनाव व्यवस्थापन सम्बन्धी जानकारी ब्वने ज्वलनय् हे दुथ्याकेगु बांलाइ । थुज्वःगु सीप व क्षमतां तनावपाखें ब्वलने फुगु थीथी मानसिक समस्यायात पनेत ग्वाहालि जुइ । 

(च्वमि बि पी कोइराला स्वास्थ बिज्ञान प्रतिष्ठान, धरानय् ज्या यानाच्वनादीम्ह दुब्र्यसन व मानसिक ल्वय् विशेषज्ञ खः ।)