coved ad

ज्यापु दिवस – आदिवासी दिवस

नेवा: अनलाइन न्युज | २०७८ पौष ३, शनिबार १२:००:१७

२०६४ चैत्र ४ गतेया नेपाल राजपत्र भाग ५ य् नेवाःतय्सं सामा दुकायेगु लसताय् हनावयाच्वंगु पुन्हि थिंला पुन्ही अर्थात् मंसिर पुन्हि किरात पर्व उधौलि पुजा, नेवाःतय् यःमरि पुन्हि व अन्य जातिं धान्य पुन्हि धकाः मानय् यानातःगु पुन्हीया उपलक्ष्यय् ज्यापु दिवस घोषणा यासें सार्वजनिक विदा ब्यूगु दु । थ्व घोषणायात नेपाःया आदिवासीतय्सं सम्मान भाःप्यूगु दु । नेपालमण्डलया नेवाःत तसकं हे हर्षित जूगु दु । तर गुम्हगुम्हं नेवाःत थ्व घोषणा न्यनाः शंका उपशंका कया वःपिं नं खना । थथे शंका उपशंका जुइगु नं स्वभाविक हे खः । छाय्धाःसा सलंसः दँ निसें नेपाःया सामन्ती शासकतय्सं मंकाः संस्कार दुपिं नेवाःतय्त ज्याया नामं हे जातिया नां बियाः थजातक्वजातया संस्कार लाडय् यानाः थःथवय् ल्वाकाः हक अधिकार लाकाः अःपुक शासन यानावःगु इतिहास दु । थ्वबारे विचाः यासे नेवाः, नेवाः समाजया इतिहासया सही सही पाना पुइकाः स्वयेनु । थुकिं सत्य तथ्य लुइके फःसा नेवाः जुयाः ज्यापु धयाः न्ह्यःने वने मफैगु अवस्था हे मदयेका छ्वये नु ।संसारया नक्सा अनुसार एशिया महादेशया मध्य हिम श्रृंखलाया हिमवत क्षेत्रया मध्य भूभागया न्यागः पर्वत्

९धिलाच्व, जामाच्व, सिफुच्व, साङ्गाच्व व फूच्व० व थ्वया जःखःया उपत्यकाय् आदिकालंनिसें बसोबास याना वःपिं मंगोलवंशया किराततय्त नेवार धया वःगु खः । न्हापा न्हापा थमित ङापार धाइगु, ङापार धाधां ङवार जूवंगु अनंलिपा नेवार धयावःगु व थुमिगु थ्व भूमियात थाय्या नामय् ङापार हे धाधां थाय्या नां नेपाल जुयावःगु इतिहासकारतय्पाखें धयातःगु ख“ दु । थुपिं न्याद्वः, खुद्वः दँ न्ह्यःनिसें थनया प्रकृतिनाप भ्यलय् पुनाः थनया भूमि कृषि भूमि हिइका मानव सभ्यताया इतिहास न्ह्याकावःपिं खः धैगु नं वर्णन दु । थ्व हिमवत क्षेत्रया दक्षिण पश्चिम भेगया कपिलवस्तु गणराज्यय् जन्म जुयादीम्ह सिद्धार्थ गौतमं प्रतिपादित बुद्ध दर्शन व शिक्षाया उपदेशं ङापारया नेवार समाजं २५०० दँ न्ह्यःनिसें अनुसरण यासे शान्ति, समानता, संवृद्धि व एकताया लागि संघर्षशील जुयाः छगू लिपा मेगु विधात सीकाः वहेकथं न्ह्यानाः जःखःया गणराज्यतय् नाप नं समानताया लिधंसाय् न्ह्यःने वयाच्वंपिं खः धैगु इतिहास दु । थन कुल, वंश, जात, जातिप्रति भेदभावया संस्कार नेवार जातीइ मदु, समानताया व्यवहार दु ।

 

किरातकाल, लिच्छविकाल व मल्लकालया सुरुया दसकतक नेपाल भूमिया नेवार राज्यया इलय् विकास जूगु बुद्ध दर्शन व शिक्षाया संस्कारत आः नं दनि । तर थौं थुकी विकृतित वयाच्वंगु दु । ऐतिहासिक कीर्तित नेपालय् जक मखु चीन, ल्हासा, जापान, म्यानमार, इण्डोनेसिया आदि देसय् लुमंकेबहःगु नेपाःया कीर्तित थुकिया प्रमाण खः । बुद्धकालीन युगय् भिक्षु संघया महत्वपूर्ण योगदान दुगु ख दु । भिक्षु संघया श्रमण भन्तेपिन्त ज्ञान, विज्ञान, शीप, प्रविधिया स्तोत्र तथा धम्म व शिलस्वभावया गुरु बन्दना योग्य वन्दे शब्द सम्बोधन यायेगु चलन दु । अथेहे गृहस्थि समूह उपासक उपासिका समूहयात ‘भावो’ व ‘भारो’ छ्यलावःगु अभिलेख दु । बुद्ध दर्शन व शिक्षाया लिधंसाय् कृषिजन्य उब्जनी मूलुक ज्या, वस्तु जन्य उत्पादनमूलक ज्या, सेवामूलक ज्या तथा निर्माणमूलक ज्याय् संलग्न गृहस्थी नेवाःतय्त ‘भावो’ शब्द सम्बोधन यायेगु व बनेज्या तथा भारदारी ज्याय् संलग्न गृहस्थि नेवाःतय्त ‘भारो’ धायेगु उगु युगंनिसेंया प्रचलन खः धैगु अभिलेखया लिधंसाय् धाय्फु । थ्व युगय् झिंच्यागू प्रकारया शीप व झिन्हय्गू अनुसन्धान केन्द्र दुगु खँ नं दु ।गबलेनिसें सामाजिक, आर्थिक व सांस्कृतिक रुपं जूगु उन्नति व विकासय् सन्तोषया सासः ल्हायेगु चलन नेवाः समाजय् खनेदयावल, अबलेनिसें नेवाःत प्रमादिइ लाःवन, अप्रमादि जुइ मफया वन । अलसांनिसें नेवाः समाज बुलुुहाँ सामन्ति प्रवृत्तिया संस्कारय् भुलय् जुइगु जुया वल । अप्रमादि जुया च्वनेगु बुद्ध शिक्षाप्रति च्यूता मदया वन । धर्मया नामं पुजा पाठ यायेगु, भक्तिभाव तयाः देगः मन्दिर निर्माण यायेगु द्यःमूर्ति स्थापना यायेगु, जात्रा यायेगु व नये त्वनेगु संस्कारय् तक्यं वन ।

 

नेपाल संवत् ५०१–५१६ या इलय् जुजु जयस्थिति मल्लं वर्णानुश्रमवादी पुरेततन्त्रया पण्डिततय्त सःताः थुमिपाखें सल्लासुझाव कयाः नेवाः समाजय् सुधारया नारा हयाः भावो समूहया नेवाःतय्त ३२ ज्याया नामं जाति विभाजित यानाः थुमित ज्यापु धाय्गु व भारो समूहया नेवाःतय्त उच्चस्तरया नामं श्रेष्ठ धायेगु नियम हःगु सकसिनं स्यूगु हे खँ खः । भिक्षु संघया वन्देतय्त यथावत हे मान्यता तःगु खँ दु । तर थ्व इलंनिसें नेवाः समाजय् सामन्ति प्रवृत्ति व विभेदवादी संस्कृति मनोवैज्ञानिक तवरं जक मजुसे सामाजिक नियमया रुपय् हा कयावःगु खनेदत । थ्व इलय् भावोया विकल्प ज्यापु, ज्यापुया विकल्प नेवार व नेवारया विकल्प भावो भारो धाय्गु सामाजिक चलन यात ल्वमंका छ्वयेगु ज्या जुयाबिल ।भारो समूहया नेवारया छगू पुचलं मातृ धर्म बुद्धधर्म मत्वःतुसे नालाकाल थुपिन्त उराय् ९उदास० धाय्गु चलन हल । लाय्कू व लाय्कूनाप सम्बन्ध दुपिं छगू भारो पुचलं मातृधर्म बुद्धया संस्कार नापनापं पुरेतवादी ब्रह्मू धर्म ९थौंकन्हय् हिन्दु धर्म धाः०या संस्कार नं नालाकाल थ्व भारो पुचःतय्त जक श्रेष्ठ धायेगु चलन नेवाः समाजय् खने दयावल ।

 थुकथं हे भिक्षुत्वं त्वःताः गृहस्थि जीवन हनेमाःपिं नेवाःतय्त वन्दे हे धयावःगु दु । तर थुमि सन्तानतय्त लिपा वया वरे वा बाँडा धायेगु चलन छखे खने दया वलसा मेखे शाक्यभिक्षु धायेगु जुजुं शाक्यवंश धाधां शाक्य जक धाय्गु जुल । थ्वहे क्रमया अवस्था नेवाः राज्य टुक्राटुक्रा जुल, मुख्यतया येँ, यल व ख्वप शक्ति सम्पन्न राज्य खने दयावल । थुकथं राज्य विभाजित जुयाः नेवाःसमाजय् क्षेत्रीय रुपं नं विभेदया संस्कार ब्वलनेगु मौका दयावल ।

नेपाल संवत् ७९५ इलय् येँ, यल, ख्वप देय्या जुजुपिं जानाः नेवाः समाजय् न्हूगु सामन्ती पुरेतवादी तथा विभेदवादी नियम कानून हयाः लाडय् यायेगु ज्या जुयावःगु खनेदत । थ्व इलंनिसें नेवाः समाजया भावो ज्यापुतय् बिचय् नं ज्याया नामं जाति नामाकरणयात जोड बियाः छगू ज्याय् संलग्न परिवारया बिचय् जक बिधि व्यवहार याये दइगु, छु ज्या याना वःगु परिवार खः वया सन्तानतय्सं मेगु ज्या याये मदइगु, परिवारया सुं सीसा काय्, कलाःपिं बर्खी च्वनेमाःगु आदि नियम कानून येँ, यल व ख्वपया नेवाः समाजय् लागु यायेगु यात । थ्व नियम विपरित याःपिन्त व याःगु सियाः नं सुचं मब्यूपिन्त जनही मोरु १००, जरिवाना लगे जुइगु नापं थुकिया विरोध यँय् वःसा यल ख्वप जानाः दमन यायेगु अथेहे यल, ख्वपय् नं यायेगु स्वम्हं जुजुपिसं सम्झौता यानाः लागु यानाः सामन्ती व्यवस्था बल्लाका तःगु इतिहास नेवाः समाजय् दु ।

सामन्ति प्रथा धैगु बुँ ९जमिन० व बु“ज्यामि ९किसानी० नाप प्रत्यक्ष सम्बन्ध दुगु प्रथा धाःसां ज्यू । थ्व प्रथां यानाः बु“ज्या याना वयाच्वंपिं सम्पूर्ण परिश्रमि मेहनती व इमान्दार भावो नेवाःत विस्तारविस्तारं सामन्ततय्गु चंगुलय् फसय् जुजुं वन ।

जब गोरखाया जुजु पृथ्वीनारायण शाह नं नेपाः देय्या नेवाः राज्यत नं थःगु अधिनय् लाकेत सफल जुसांनिसें एकतन्त्रीय सामन्ती शाह तथा राणाशासनकालय् नेवाः समाजय् खनेदुगु सामन्ति संस्कार संस्कृतियात हे बढुवाबिसे निरन्तरताय् जोड बीगु ज्या जुया बिल । थ्वहे इलंनिसें बँज्या यानाः नं परम्परा बाहेक मेगु छुं याये मखनाच्वंपिं भावोतय्त जक छुं मस्यूपिं, ब्वःगु ज्या जक याना वःपिं नेवाःतय्त क्वह्यंकेगु शब्द हे ज्यापु धाय्गु चलन खने दयावल । सामन्ति शासकतय्सं जक मखु शासकया मतियार जुयावःपिं नेवाःतय्सं तक नं परिश्रमी बु“ज्यामि नेवाःतय्त ज्यापु धकाः हेपय् यायेगु क्वह्यंकेगु शब्द छ्यलावःगु सकसिनं अनुभव याःगु दु ।

ज्यापु शब्दया अर्थ ज्या याइपिं, ब्वःगु ज्या यायेमाःपिं नेवाःत धैगु अर्थ लगे यानाः छगू इलय् वःगु जूगुलिं ज्यापु बारेया सत्यतथ्य खँ मसिया च्वंगु खः । ज्यापु शब्द नेवाः जातिया पर्यायवाची शब्द खः । पालि तथा संस्कृति शब्दकोषय् ‘ज्या’या अर्थ धर्ती वा भूमि खः ‘पु’या अर्थ नेवाःभासं थुवाः खः । थ्व हिसावं स्वयेबलय् ज्यापुया अर्थ अर्थात् भूमिथुवा अर्थात् थौंकन्हय्या भासं धायेगु खःसा ज्यापुत धैपिं नेपाल मण्डलया आदिवासी नेवाःत धाःगु खः । उकिं ज्यापु धैपिं अलग जाति मखु, आदिवासी नेवाःत खः । थ्व ख“ नेवाः दबू प्याखंयात नेवाःतय्सं हे ज्यापु प्याखं धयावःगु ख“ ला सकसिनं स्यूगु हे ख“ खः । थ्व हे भावनायात कयाः थौंया नेपाल सरकारया सम्बन्धित पक्षं किरात पर्व उघौली पुजा, न्हूगु वा भकारी पुज्यायेगु यःमरि पुन्हि उपलक्ष्यय् ज्यापु दिवसया घोषणा याःगु हे आदिवासी दिवस रुपय् नालेफु ।

नेपाःया ऋतु अनुसार उब्जनी जुइगु अन्न वा, छ्व, बूबः, सि तथा तरकारी ९वाउँचा० नेपाःया सकल आदिवासीतय्सं थःथःगु रुची अनुसार परिकार दयेकाः उपभोग यायेगु संस्कार दु । नेवाःतय्सं थथे ऋतुकथं जुइगु अन्न मध्ये वा, छ्व, सि उपभोग यायेगु चलन मध्ये वा लयाः पानाः स्वयेकाः सामा दुकयाः न्हूगु वाया जाकिचुंपाखें यःमरि दयेकाः न्हूगु वा भकारी वा त्यपय् वापुज्यायेगु थिंला पुन्हिया दिं नालावयाच्वंगु खः । थ्व पुन्हिसं नेवाःतय् यःमरि दयेकेगु चलन जूगुलिं थिंला पुन्हियात यःमरि पुन्हि धयावःगु खः ।

थज्याःगु चलन नेपाःया तराईया आदिवासी थारुतय् नं थ्वहे इलय् न्हूगु वाया सामा दुकयाः यःमरि दयेकाः नयेगु चलन दु । पूर्व तराईया उदयपुर, सिराहा, सप्तरीया थारु समाजय् नं थथे थिंला पुन्हि जःखः न्हूगु वाया सामा दुकाये धुंकाः ९त्यप थें जाःगु० चाया भकारीया वा पुज्याये धुंकाः नेवाःतय् थें हे यःमरि दयेकाः उकी दुने स्वंगः वा न्यागः आखे तयाः पोटासि थें जाःगु थलय् हायाः भकारी छाया यःमरि नयेगु चलन दु । यःमरियात थारु भासं ‘बगिया’ धाइसा ल्वंचामरियात ‘पित्था÷पित्थि’ नं धायेगु चलन दु ।

थथेहे पश्चिम तराईया थारु समाजय् नं मंसिर पुन्हि जःखः न्हूगु वाया सामा दुकयाः वाया भकारी व भूमियात जाकि ग्वः दुने तयाः यःमरि, ल्वंचामरि छायाः पुजा यायेगु चलन दु । थुमि नं पूर्वया थारुतय् यःमरि दयेकी थें दयेकीगु खँ रुपन्देही जिल्ला प्रगति नगर सिक्टहन गाविसया प्राध्यापक पल्टनप्रसाद चौधरी थारुं धयादीगु दु । तर थनया थारुतय्सं यःमरियात ‘बगिया’ मधासे ‘धिकुरी’ धायेगु व ल्वंचामरियात ‘पित्थो’ धायेगु चलन दुगु खँ नं पल्टनप्रसाद चौधरीं हे कनादिल ।

नेपाः आदिवासी नेवाः व थारु धइपिं छगू हे संस्कार संस्कृतिं प्रभावित जूपिं धइगु खँ न्ह्यथंसें नेवाःतय् घःसू गुभाजुं यायेमाः थें थारु समाजय् नं घःसू थारु पुरोहिततय्पाखें यायेमाःगु चलन न्ह्यथना दी ।

थथे वाया सामा दुकयाः पर्व हनेगु चलन पश्चिमया मगर समाजय् नं दु । तर थज्याःगु पर्वयात सायद धान्य पुन्हि ९वा सामाया पुन्हि० धकाः मगर समाजय् नं हनेगु चलन दु । यःमरि दयेकेगु चलन मगर समाजय् मदु तर न्हूगु माय् चुं यानाः न्हायाः दथुइ ह्वःतयाः वः छुइगु चलन दुगु खँ पश्चिम बर्दियाया समाजसेवी मन थापामगरं कनादीगु दु ।

 पूर्वया राई–लिम्बूतय्सं ला किरात उघौली पर्वया नामं थिंला पुन्हि मानय् यानावःगु ला सकसिनं स्यूगु हे जुल । थथे, गुरुङ, तामाङ्ग, थकाली व तराईया मेमेपिं आदिवासीतय् नं थ्व पर्व हनेगु चलन दयेमाः । थ्वबारे अध्ययन अनुसन्धान यायेमाःगु आवश्यकता दनि ।

थ्व थिंला पुन्हियात धान्य पुन्हि, यःमरि पुन्हि, उघौलि पर्व धकाः गुगु ज्यापु दिवस नेपाल सरकारं घोषणायात थ्व घोषणा नेवाःतय्सं थुइकाः च्वंथें जातिया नामं मखुसे आदिवासीया नामं सामा पर्व ९हार्भेनिङ्ग फेस्टिभल०या रुपय् ज्यापु दिवस धकाः घोषणा याःगु ठहर याये फु । ज्यापु शब्द नेपाःया नेवाःतय्त सम्बोधन जुयावःगु प्रचलित शब्द जूगुलिं थ्व हे प्रभावया कारणं नेवाः लगायत किरात तथा अन्य आदिवासीया सामा पर्वया रुपय् थिंला पुन्हि धान्य पुन्हियात यःमरि पुन्हि ज्यापु दिवस धकाः घोषणा याःगु खः धकाः धायेफु ।

यःमरि पुन्हियात ज्यापु दिवस, किराँत पर्व उधौलि पूजा, धान्य पूर्णिमाया उपलक्ष्यय् नेपाःया सकल आदिवासीया पूर्व सम्बोधनकथं नेपाल सरकारं विदाया घोषणा याःगु खँय् सन्तोष जुइगु धैगु नं पुलांगु संस्कृतिइ लय् तायेगु जुइ । न्हूगु नेपाः निर्माणया लागि थ्व दिवसयात चेतनामूलक अभियान न्ह्याकेगु दिंया रुपय् कायेनु । थ्व ज्याय् झी नेवाः नेपाःमि सकल नेपाःमि नाप जानाः न्हूगु नेपाः निर्माण व जातीय व वर्गीय मुक्ति ज्याय् नं सक्रिय जुइमाःगु दु ।

साभार ः ज्यापु पौ ल्याः ७२

नेवाः अनलाइन आर्काइड  पाखें

Categorized in बिचा: