1142 nhoo dan adv

जि ख्वये वइगु बारे छुं खँ (पद्मरत्न तुलाधरया निबन्ध)

–पद्मरत्न तुलाधर

जि ख्वयेगु बानि खःला, स्वभाव खःला, कमजोरी खःला बाय् गुन खःला, छु खः मस्यू तर जि तःक्वः ख्वये नं । सिनेमा हलय् वियोगान्त फिल्म स्वस्वं ख्वये वइ । मछाः मछाः मिखा गिलिगिलि यायां पिहां वयेमाः । टि.भी. सिरियल स्वःसां अथे हे ख्वये वइ, गिजय् याइ धकाः ग्यानाः बाथरुमय् वनाः ख्वाः स्यू वनेमाः । बाखं ब्वँब्वं गुलि ख्वये नं । उपन्यास ब्वँँब्वं गुलि ख्वबि हायेके नं । पंचायतया इलय् छक्वः छुं न्हि भूमिगत जुयाः छथाय् च्वंच्वनागु इलय् पासा विष्णु चित्रकारं बियाहःगु ‘Red Crag’ उपन्यास१ ब्वब्वं जि गुलि ख्वया, गुलि ख्वया । पंचायतया हे इलय् राष्ट्रिय पंचायतया चुनावय् उम्मेदवार जुयाः थाय्थासय् वनाः भाषण याना जुयाबलय् नं जि ख्वये नं । छक्वः जक मखु तःक्वः हे ख्वये नं । महाराजगञ्जपाखे छक्वः ज्यापुतय् आलुब्वय् वनाः भाषण याःवनागु । भाषण यायां धया– नेपाः धइगु किसानतय्गु देय् खः तर नेपाःया किसानतय्गु हि–चःतिया शोषण जुयाच्वंगु दु । शोषणया विरुद्ध किसानत संगठित जुयाः, आन्दोलित जुयाः, विद्रोही जुयाः, क्रान्तिकारी जुयाः दनावये मफुनि । धाधां थःगु हे नुगःया गनं कुंचाय् थिल, जि हिकुहकु मिंक हे ख्वये वल । तसकं मछालापुसे च्वन ।

नुगः सिक्क क्यातुगु जुइमाः, जिं भाषण हे क्वमचावं दी हे मफयेक हिकुहिकु लंक ख्वये वल । नापं दुपिं जीवन मानन्धर व मेपिं नं ख्वल । पासा लक्ष्मी कारंजितं भाषण क्वचायेका बिल । तसकं म्हाइपुक, तसकं मछालापुक अनं लिहां वयागु थौं थें लुमंनि ।

चुनावया हे सिलसिलाय् पासापिंसं छक्वः जोरपाटीया अन्ध–अपाङ केन्द्रय् ब्वनायंकल । अन छगू हलय् अन्ध–अपाङतय् दथुइ भाषण यायेमाःगु । भाषण याना– अपाङ व सपाङ समान खः, समान अवसर, समान अधिकार दयेमाः, अपाङतय्प्रति राज्यया, समाजया विशेष दायित्व दयेमाः, तर झीथाय् मदुनि । दनाः दनाः भाषण न्यनाच्वंपिं मध्ये छम्ह बांलाःम्ह ल्यासेचाम्ह मय्जुया मिखा निपां मदु, छम्ह नच्चाम्ह भाजुया जव ल्हाः मदु । गुलिसियां तुति निपां मदु । मिखा मदुपिं, ल्हाः–तुति मदुपिं, न्हाय्पनं मताःपिं, न्ववाये मसःपिं ग्वाःग्वाः दथुइ भाषण यानाच्वना जिं । नुगः सिक्क क्यातुगु जुइमाः, जिं भाषण हे क्वमचावं दी हे मफयेक हिकुहिकु लंक ख्वये वल । नापं दुपिं जीवन मानन्धर व मेपिं नं ख्वल । पासा लक्ष्मी कारंजितं भाषण क्वचायेका बिल । तसकं म्हाइपुक, तसकं मछालापुक अनं लिहां वयागु थौं थें लुमंनि ।

राष्ट्रिय पंचायतया चुनावय् त्यानाःलि दकलय् न्हापां अन न्ववानाबलय् ख्वयेवःगु ला देय्न्यंक हे बय्बय् जूगु जुल । छखे निर्दलीय व निरंकुश पंचायती व्यवस्थाया दकलय् च्वय्या निकाय जुयाच्वंगु राष्ट्रिय पंचायतदुने हे निर्दलीय पंचायती व्यवस्थाविरुद्ध व बहुदलीय प्रजातन्त्रया पक्षय् जबर्जस्त सः तयागु, सः थ्वयेकागु, मेखे पंचायती व्यवस्थाय् व्याप्त अनियमितता, अव्यवस्था, विभेद, उत्पीडन, भ्रष्टाचार आदिया खँ नं स्याचुक्क तयेमाःगु । राष्ट्रिय पंचायतया सकलें दुजःतसें भ्रष्टाचार मयायेगु पाः फयेकि, भ्रष्टाचार यानाः देय् छगुलिं झ्वाकलय् दुने धुंकल धाधां ख्वये वल, पनां पने मफयेक हिहिलने वल अले अन न्ववाये मफयाः न्ववायेगु हे दिका छ्वया । तसकं हे म्हाइपुल, मछालापुल, बेइज्जत जू थें ताल । सदन छगुलिं स्तब्ध जुल । पंचतमध्ये गुलिसिनं ह्ययेकः वल, गुलिसिनं च्वछाःवल । गुलिसिनं नागःतुगः नं यात थें च्वं । रापस भाजु केशर विष्टं घय्पुनाः भलसा बियाः च्वछायादिल सा मेम्ह रापस छु शमशेर खः राणां अंग्रेजी भासं धयादिल, “तुलाधरजी,You are an actor’ 

भाषण यायां अथें ख्वये वइगु धयागु जिगु कमजोरी खः धइगु जिगु बिचाः खः । मखुसा अथे सुं ख्वये म्वाः, जि जक छाय् ख्वयेमाल ।

माक्व स्वयां अप्वः भावुक जुइगु खः ला बाय् सम्वेदनशील जुइगु खः, राष्ट्रियताया खँ, उत्पीडनया खँ, बर्बर यातनाया खँ, कठोर विभेदया खँ आदि विषयय् न्ववावां ख्वयेगु जिगु बानि थें जुइधुंकल । अथे सार्वजनिक थासय् हे ख्वये वइबलय् तसकं म्हाइपुसे च्वं, तसकं हे मछालापुसे च्वं । ख्वयेगु जिगु छता तःधंगु कमजोरी खः धइगु जिगु बिचाः खः ।

पंचायतया हे इलय् खः, नेपाल टेलिभिजनया भाजु ....... शाह२ छेँ थ्यंक झायाः अन्तर्वार्ता काःझाल । समसामयिक थीथी राजनीतिक विषयया न्ह्यसः लिसः धुंकाः छगू व्यक्तिगत न्ह्यसः धकाः न्यनादिल, “छि उकुन्हु राष्ट्रिय पंचायतय् न्ववावां ख्वयादिल, छाय् ख्वयादियागु ? गुकथं ख्वये वल छितः ?” जिं अःपुक लिसः बिया, “ख्वयेगु जिगु छता कमजोरी खः, अथें अथें हे ख्वये वइ, तसकं म्हाइपुसे च्वं ।” भाषण यायां अथें ख्वये वइगु धयागु जिगु कमजोरी खः धइगु जिगु बिचाः खः । मखुसा अथे सुं ख्वये म्वाः, जि जक छाय् ख्वयेमाल ।

नेपाल टेलिभिजनय् शाह भाजुं कयादीगु अन्तर्वार्ता प्रसारण जुयाः कन्हय् कुन्हु सुथय् झी हनेबहःम्ह साहित्यकार कृष्णचन्द्र दाइ (भाजु कृष्णचन्द्रसिंह प्रधान) जिथाय् छेँय् झाल । गुबलें मझाःम्ह झाल, छु ज्या दयाः झाल थें, फोन छक्वः यानादीसा जि हे वय्कःयाथाय् वने नि, छु धायेत झाल थें आदि खँ नुगलय् वायेकु वायेकुं बैठकय् वय्कःयात दुचायेकाः जि वय्कःया चुलिंचुं प्mयतुना । कृष्णचन्द्र दाइयात जिं प्रेमदाइ (भाषा निभाः हनेबहःम्ह प्रेमबहादुर कंसकार)पाखें, च्वसापासापाखें व जिमि पाजु (कन्यामन्दिर हाइस्कुलया हेडमास्टर समरमान तुलाधर) पाखें म्हस्यूगु खः । तसकं नांजाःम्ह साहित्यकार, निबन्धकार व समालोचक कथं तसकं हनाबना तयाम्ह वय्कः जिथाय् आकाझाकां झाःगुलिइ जिंं छखें गर्व तायेकासा मेखे वय्कः छाय् झाल, छु यायेत झाल, छु धायेत झाल थें ग्याग्यां वय्कलं छु धयादीगु जुइ धकाः पियाच्वँच्वं वय्कलं खँ छुनादिल, “पद्म रत्नजी, म्हिगः नेपाल टेलिभिजनय् छिगु अन्तर्वार्ता स्वया, तसकं बांलाः ताल । तर छता खँ छिं धाये मज्यूगु धयादिल, धाये हे म्वाःगु धयादिल ।” जि झं ग्यात, धायेमज्यूगु छु धाल जुइ जिं, काचाक्क लुमंके मफुत । वय्कलं तसकं गम्भीर जुयाः धयादिल, “पद्म रत्नजी, राष्ट्रिय पंचायतय् ख्वयागुयात छिं तःधंगु कमजोरी खः धयादिल । तर छि ख्वयादीगु छिगु कमजोरी मखु, व छगू तसकं सशक्त व मार्मिक अभिव्यक्ति खः । वय्कलं जितः छम्ह गुरुं थः शिष्ययात ध्वाथुइके थें ध्वाथुइकादिल, “ख्वयेगु धइगु नं अभिव्यक्तिया छगू माध्यम खः । मनूतसें थीथी माध्यमं थःगु नुगःया खँ पिने ब्वइ । अज ला मेगु माध्यमं व्यक्त याये मफइगु भावना नापं ख्वबिया माध्यमं ख्वयाः ख्वयाः व्यक्त याइ । छिं राष्ट्रिय पंचायतय् घौछिं मयाक न्ववानाः उलिमछि नियमापति नियमापतिया दथुइ नं जोडदार रुपं बहुदलया माग यानादिल व फुक्क बांलाः, ठीक हे यानादिल । निर्दलीय व निरंकुश पंचायती व्यवस्थायात छिं तसकं तःधंगु प्रहार यानादिल तर छिं बागू मिनेट जक ख्वयाः पंचायत व्यवस्थां ब्वलंकूगु देशया दुर्भाग्य, दुर्दशा व दुर्गतिया विरुद्ध गुगु कटाक्ष यानादिल, गुगु प्रहार यानादिल व झं सशक्त खः, साप मार्मिक खः । उकिं आवंलिं छिं ख्वयेगुयात कमजोरी धायेमज्यू, कमजोरी धायेमदु, कमजोरी धाये दइमखु ।” वय्कःया फुक्क खँ जिं अँ अँ, खः खः जक धाधां नुगः बियाः न्यना । “पद्मरत्नजीयात थुलि हे धाये धकाः जि थन वयागु ।” धयाः वय्कः लिहां झाल । वय्कःया खँयात जिं छम्ह तःधंम्ह समालोचकया आलोचना कथं, छम्ह गुरुया शिक्षा कथं, छम्ह अभिभावकया ज्ञान गुणकथं व छम्ह अग्रजया आदेश कथं स्वीकार याना, छसः हे छुं मधासे. शिरोधार्य याना ।

राष्ट्रिय पंचायतय् छन्हु छम्ह रापस भाजु सर्यबहादुर थापां (वय्कः छम्ह भू.पू. प्रधानमन्त्री) प्रधानमन्त्री मरिचमान सिंह श्रेष्ठया सरकारयात कुंखिनेगु झ्वलय् परिवार नियोजनया खँ न्ह्यथनादिल अले हानं कण्डमया खँ न्ह्यथनाः सकसितं हर्ररर न्हीका दिल ।

जि ख्वयागु खँय् मेगु छगू न्ह्यथनेबहःगु सन्दर्भ नं दु । राष्ट्रिय पंचायतय् छन्हु छम्ह रापस भाजु सर्यबहादुर थापां (वय्कः छम्ह भू.पू. प्रधानमन्त्री) प्रधानमन्त्री मरिचमान सिंह श्रेष्ठया सरकारयात कुंखिनेगु झ्वलय् परिवार नियोजनया खँ न्ह्यथनादिल अले हानं कण्डमया खँ न्ह्यथनाः सकसितं हर्ररर न्हीका दिल । जिं स्यू, सूर्यबहादुर थापाया खँ छगू कथं स्याचुगु व्यंग खःसा मेखें व छगू न्ह्याइपुगु parliamentary joke नं खः । अय्सां जि नं पंचायतया विरोध यायेत वनाम्ह, जिं नं नियमापति धाधां ख्याः यानाबिया, “अध्यक्ष महोदय, राष्ट्रिय पंचायत थे ज्वःगु गरिमामय धयातःगु सदनय् थथे अश्लील खँ न्ह्यथनाः ‘ठट्टा याये दु ला कि मदु ?” अध्यक्ष जुयाच्वंम्ह विचरा नवराज सुवेदीं ‘मदु, याये दइमखु १ धकाः उघरिमय् हे ruling बियादिल । अले छु मानि, ख्याः यायेगु, व्यंग यायेगुलिइ म्हस्यूम्ह रापस पद्म सुन्दर लावतीं नियमापति याइ, अले धाइ, “थुगु गरीमामय सदनय् सुं माननीय सदस्य ख्वये दइ ला कि दइमखु, सम्माननीय अध्यक्षज्यू ।” अध्यक्षं ruling याइमखु । बरु जनमुखी रापसकथं नांजाःम्ह रुपचन्द्र विष्ट जुरुक्क दनी, नियमापति फ्वनी अले क्वातुगु सलं खँ तइ, “ल्हातं च्वये मब्युसेंलि, म्हुतुं न्ववाये मब्युसेंलि मिखां न्ववाइ । खः ला कि मखु अध्यक्ष महोदय, ‘थाहा चाहियो ?३ ख्वयेगु कमजोरी मखु खनिं, ख्वयेगु धयागु नं विरोध, आक्रोश, विद्रोह आदि अभिव्यक्त यायेगु छगू सशक्त माध्यम खः धयागु खँ जिगु निंतिं हानं नं पुष्टि जुइ ।

“जिं कविता च्वयाः व्यक्त यानाच्वनागु खँ पद्मंं ख्वयाः ख्वबिया माध्यमं व्यक्त यानाच्वंगु दु ।”

दकलय् लिपा उकुन्हु तिनि झी दुर्गालाल दाइनं (झी जनकवि हनेबहःम्ह भाजु दुर्गालाल श्रेष्ठ) छगु बःचाधंगु समरोहय् धयादिल, “जिं कविता च्वयाः व्यक्त यानाच्वनागु खँ पद्मंं ख्वयाः ख्वबिया माध्यमं व्यक्त यानाच्वंगु दु ।” ख्वयेगु कमजोरी मखु खनिं, ख्वयेगु धयागु नं मनूया बिचाः, भावना, सम्वेदना आदि व्यक्त यायेगु छगू माध्यम हे खः खनिं धइगु खँय् जि झं हे पत्याः जुइ । जि आः नं मचायेक मचायेक हे ख्वये वये यः । तर कमजोर जुयाः मखु, कायर जुयाः मखु, ग्यानाः मखु, निराश जुयाः मखु  ख्वयेगु धइगु, जिं बांलाक चायेके धुन । दुर्गालाल दाइनं चिनादीगु भाषा आन्दोलनया यक्व म्ये मध्ये जितः दकलय् यःगु व भाषा आन्दोलनया सिलसिलाय् पुचःम्ये कथं जिं नं तःथाय् हालेधुंगु म्ये जि न्ह्याबलें लुमं–
“घाः जुयाः जक ख्वैगु खः झी । स्याःगु लिं सः तैगु खः
झी मसीनि झी मसीनि धैगु चिं जक ब्वैगु खः ।”

––––––––––––––––––––––––
१ चिनियाँ क्रान्तिया इलय् क्रान्तिकारीतसें याःगु कठोर संघर्ष व उमिविरुद्ध तसकं क्रुर
  दमनया सजीव चित्रण दुगु भराय्पँगु उपन्यास ।
२ वय्कः छगू दुर्घटनाय् लानाः मदुगु तःदँ दयेधुंकल ।
३ भाजु रुपचन्द्र विष्टं तःदँ हे ‘थाहा १ आन्दोलन न्ह्याकादीगु खः ।

( नेवाः न्ह्यलुवाः पद्मरत्न तुलाधरया ज्याजंक्वया लसताय् वय्कलं च्वयादीगु निबन्ध सफू ‘बाथरुम व मेमेगु निबन्ध’ सफूपाखें ल्ह्यया । –सं. )