zero media family planning adv

गुथि – नेवाः समुदायया अवधारणा

नेवा: अनलाइन न्युज – न्ह्यब्वःम्ह – मल्ल के. सुन्दर | २०७६ मङ्सिर २१, शनिबार २३:१५:३०

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

गुथि नेपालमण्डल लागादुनेया नेवाः समुदायपाखें न्ह्याकावयाच्वंगु अतिकं पुलांगु छगू संगठित अले सुसंस्कृति प्रथा खः । थ्व गुब्लेनिसें प्रचलनय् वल धैगु पाय्छि तिथि मिति स्पष्ट मजूसां लिच्छिबी जुजु मानदेवया शासन कालय् हे थुगु प्रथा समाजय् क्वातुक हाकाये धुंकुगु व उलि हे ब्यवस्थित जुइ धुंकूगु खँ तात्कालिक ऐतिहासिक अभिलेखतपाखें सीकेफु । इतिहासकार व समाजशास्त्रीपिनि अनुमान कथं गुथि प्रथाया इतिहास संभवत पूर्व लिच्छिबी कालसिबें पुलां जुइफु ।

मौलिक प्रथा

मूलतः सामुदायिक सहयोगया भावनाय् आधारित गुथि नेवाः समुदायदुने मनू बुसांनिसें सीधुंकाः तकया पूवंकेमाःगु लौकिक अले धार्मिक, सामाजिक, साँस्कृतिक लागाया विविध ज्या ब्यबस्थित अले नियमित रुपय् न्ह्याकायंकेगु परम्परागत संस्था खः । तःतःधंगु साँस्कृतिक पूजा, जात्रा, पर्व, नखःहनेगु गुथिया महत्वपूर्ण ज्या जुल । अथे हे देगः, चीभाः, बहाः बहि, गुम्बा, सतः, फलेचा, चपाः, हिति, तुं, पुखू, धः, मंगाः, लँ, खुसिया तां, दयेकेगु इलय् ब्यलय् भिंकेगु, स्यंसा ल्ह्वनेगु गुथिया मू भाला खत । उलि जक मखसें सामाजिक स्तरय् ब्वला ज्याया प्रचलन कथं छम्हेसिनं मेम्हेसिया ज्याय् ग्वहालि याकेगुलिनिसें समुदाययात विधि सम्मत न्ह्याकेत न्याय सम्पादनयायेगुलि तक गुथिया क्रियाशिलता दयाच्वनि । अथे हे गुँ, क्यव, सम्पदा संरक्षणयायेगु, संगीत, नृत्य कला अले विधि प्रविधि सम्वन्धय् ज्ञान पुस्ता हस्तान्तरणया ज्याय् नं गुथिया उलि हे भूमिका दु । स्यूगु हे खँ खः, नेपालमण्डलदुनेया गुलि नं भौतिक अले अभौतिक साँस्कृतिक  सम्पदात दु थ्व सकतां थौंतक जीवन्त कथं ल्यनाच्वनेफुगु नं नेवाः समाजय् दुगु गुथि प्रथाया कारणं खः । 

गुथि संरचना निर्माणया थःगु हे प्रणाली व गुथिया गुथियारपिनि कर्तब्य, अधिकार व अनुशासनया मौलिक विधानत दु । छखे सामुदायीक जिम्मेवारीया मान्यता कथं सहकारीया शैलीइ ल्हापंया ल्याखं आर्थिक जिम्मेवारी ब्यवस्था दुसा मेखे सामान्यतया गुथि पतिकं निश्चित आय श्रोतया ब्यवस्था तकं जुयाच्वंगु दइ ।  

प्रथाजन्य संस्था

तर अथेखःसां अजूचायापूगु खँ छु धाःसां गुथि राज्यपाखें दयेकातःगु गुगुं ऐन, कानून, नियम वा धर्म शास्त्रया संहिता वा विधि कथं न्ह्यानाच्वंगु धाःसा मखु । गुथि विशेषतः नेपालमण्डल लागादुनेया आदिवासी नेवाः सुमदायया छगू विशिष्ट जीवन शैली खः, सामाजिक मूल्य व मान्यता खः । अथे जूगुलिं गुथि द्वलंद्वः दँ न्ह्यवनिसें थौंतक उलिहे सुथांलाक्क, मदिक्क न्ह्यानांतु वयाच्वनेफत । समाजशास्त्र व अन्तरराष्ट्रिय प्रचलन कथं धायेबले गुथि धैगु आदिवासी नेवाः समुदायदुनेया छगू प्रथाजन्य संस्था खः । थ्व राज्य, शासकत वा पिनेयापिं गुगुं नं पक्षयापिनिपाखें स्यनाः, कनाः वा दवाव, प्रभावय् न्ह्यानाच्वंगु संस्था मखु । समुदायदुनेया तहाकःगु अनुभव, ब्यवहार अले मौलिक आस्था कथं न्ह्यानावयाच्वंगु प्रथाजन्य, आत्मनिर्भर, स्वायत्त अले स्वतन्त्र संरचना खः । थुकियात थौंकन्हय् प्रचलनय् दुगु गुगुं कथंया संस्था वा जिल्ला कार्यालय दर्ता यानातःगु गैरसरकारी संस्थाया समकक्षय् तयाः थुइकेगु गुथिया विशिष्टता व मौलिक स्वरुपया तःधंगु अवमूल्यन खः । 

गुथिया स्वायत्तता 

थौंया हिलावंगु राजनीतिक व प्रशासनिक परिवेशय् आदिवासी नेवाःतय् प्रथाजन्य गुथि संस्थायात ल्यंकातयेगु निंतिं दक्कले पाय्छिगु विकल्प धैगु् आदिवासी समुदाययात थःथःगु ऐतिहासिक थासय् थःपिन्सं हे थःगु कथं हे स्वायत्त व स्वशासनया अधिकार छ्यलेगु स्थितियात सुनिश्चित यायेगु खः । राज्यसत्ता स्वायत्त व स्वशासन अनुकुल मजूतले समुदायपाखें न्ह्याकावयाच्वंगु गुथि थुज्वःगु प्रथाजन्य संस्थात नं वास्तविक रुपय् स्वायत्त वा राज्यया हस्तक्षेपपाखें मुक्त जुइफइमखु ।

उकिं नेपाल सरकारपाखें नकतिनि हे गुथिसम्वन्धी विधेयक न्ह्यःने हयाः गुथियात छगू गैरसामाजिक संस्थाया दर्जाय् तयाः प्रचलित कानून अन्तर्गत नियमन यायेत स्वःगु ज्या छखे परम्परागत मान्यता, गुथिया विशिष्ट भूमिका व प्रारुप कथं पाय्छि मजू मेखे स्वायत्तता व स्वशासनया मर्म कथं नं मखु ।  सामन्यतया छगू प्रथाजन्य संरचनायात प्रचलित कानून कथं परिसीमन यायेगु अन्तरराष्ट्रिय कानून अले ब्यवस्था कथं अत्यन्त आपतिजनक खँ खः । 

अन्तरराष्ट्रिय कानूनी प्रावधान

नेपाल सरकार राज्य पक्षकथं संसदपाखें अनुमोदन जुइ धुंकूगु अन्तरराष्ट्रिय श्रम संगठन अनुवन्ध – १६९ नेपाः देय्या कानून सरह मान्यता प्राप्त अन्तरराष्ट्रिय कानून खः । थ्वहे अनुवन्ध मू आसय धैगु आदिवासी समुदायसम्बन्धय् गुगु नं ऐन, कानून, नीति, कार्यक्रम, योजना दयेकेबले सरोकारवाला समुदायलिसे पूर्व सूचित सहमति आवश्यक जुइ । गुथि विधेयक दयेकेगु झ्वलय् सरकारं अथे मयाः, थ्व पाय्छि मखु । थुइकेमाःगु खँ आदिवासी समुदायया थःगु प्रथा जन्य संस्था, जीवन शैली, आर्थिक विकास अले म्हसीका, भाषा व धर्मया ख्यलय् थःगुहे नियन्त्रण ल्यंकां तुं तयेगु आकांक्षाया सम्मानयासें थुगु अनुवन्ध लागू जूगु खँ थुकिया प्रस्तावनाया ब्वय् न्ह्यथनातःगु दु । अथे हे थुगु अनुवन्धया धारा २       ९ख०पाखें आदिवासी समुदायया सामाजिक व साँस्कृतिक म्हसीका, उमीगु प्रथा, परम्परा व प्रथाजन्य संस्थानाप स्वानाच्वंगु सामाजिक, आर्थिक व साँस्कृतिक अधिकारया पूर्ण अनुभूतयायेदइगु अधिकार दु धकाः धयातःगु जक मखसे्र धारा ४ ९१०पाखें आदिवासी समुदायदुनेया ब्यक्ति, संस्था, सम्पत्ति, श्रम, सरोकारदुगु संस्कृति व वातावरणया रक्षायायेत माःगु पलाः ल्ह्वनेमाः धकाः नं निर्देशन बियातःगु दु । थ्वहे झ्वलय् सरकारपाखें आदिवासीतयत देय्या कानून व नियम लागूयायेबले उमिगु प्रथा व प्रथाजन्य कानूनयात माःगु सम्मान यायेमाः अले राष्ट्रिय मौलिक अधिकारसम्बन्धी कानून  व अन्तरराष्ट्रिय मान्यता प्राप्त मानव अधिकारया खँ ज्वःमलाःसा आदिवासीतय्त थःगु मौलिक प्रथा अले प्रथाजन्य संस्थायात ल्यंकातयेगु अधिकार दइ धकाः धारा ८ ९१० व ९२०पाखें स्पष्ट यानातःगु जुल । 

थ्वहे झ्वलय् आदिवासीतय्गु मेगु अन्तरराष्ट्रिय कानून धैगु आदिवासीतय् अधिकारसम्बन्धी विश्वब्यापि घोषणापत्र खः । नेपाः सरकार थुगु घोषणापत्र जारीयायेगुलि राज्य पक्ष कथं हस्ताक्षरकर्ता राष्ट्र खः । थ्व ल्याखं नेपाःया सन्दर्भय् थ्व नं कानून सरह लागू जुइ । थ्व घोषणापत्रया धारा–३ पाखें आदिवासी समुदाययात थःगु साँस्कृतिक विकासया निंतिं स्वतन्त्र कथं निर्णययायेगु अधिकार प्रत्याभूत यानातःगु दु । अथेहे आदिवासी समुदाय वा ब्यक्तियात गुगु नं कथं बलपूर्वक साँस्कृतिक संहार याकेमबीगु अधिकार दु धकाः धारा–८ दुने न्वाखँक धयातःगु जुल । आदिवासी समुदाययात थःगु परम्परागत ब्यवहार नालेगु व उकियात धिसिलाकेगु अधिकार दइ धकाः नं धारा–११ स् स्पष्ट यानातःगु दु । दक्कले महत्वपूर्ण खँ खः, थुगु विश्वब्यापि घोषणापत्रया धारा–३४ पाखें यानातःगु ब्यवस्था खः, आदिवासी समुदाययात थःगु परम्परागत संस्था, विशिष्ट प्रथा, आस्था, परम्परा, प्रक्रिया, ब्यवहारया नापनापं अन्तरराष्ट्रिय मानव अधिकारनाप ज्वःलाःगु उमिगु थःगु प्रथाजन्य न्याय ब्यवस्था व प्रथा न्ह्याकेगु, विकासयायेगु व म्वाकातयेगु अधिकार दइ ।

नेपालया संविधान २०७२ स जुयाच्वंगु धार्मिक स्वतन्त्रताया हक धारा–२६ कथं नं धर्मय् आस्थातइपिं न्ह्याम्ह नं मनूयात थःगु आस्था कथं धर्म नालेगु, अभ्यास यायेगु व संरक्षण यायेगु स्वतन्त्रता दइ । नापं न्ह्यागु नं धार्मिक सम्प्रदाययात धार्मिक थाय् व धार्मिक गुथि न्ह्याकेगु व संरक्षणयायेगु अधिकार दइ धकाः ब्यवस्था यानातःगु दु । 

राज्य केवल संयोजनकारी 

गुथिया सम्वन्धय् राज्ययापाखें गुगुं ब्यवस्था याये न्ह्यव थन च्वय् न्ह्यब्वयातयागु ऐतिहासिक पक्ष, मूल्य मान्यता, परम्परानिसेंया प्रथायात ध्वाथुइकेमाः ।  उलि जक मखु गुथि समुदायया आस्थागत मूर्त रुप नं खत । द्वलंद्वः दँ न्ह्यवनिसें नेपालमण्डलदुनेया आदिवासी समुदाय नेवाःतय्सं न्ह्याकावयाच्वंगु अले ल्यंकातःगु गुथि प्रथा सही अर्थय् छगू जीवित सम्पदा खः । थ्व ल्याखं गुथियात राज्ययापाखें दक्कले न्हापां नेपाःया छगू आदिवासी समुदायया  नेवाःतय् प्रथाजन्य संस्था कथं नालेमाः । नापं थुकियात साँस्कृतिक सम्पदाया धलकय् दुथ्याकाः माःकथं आरक्षण व सम्बद्र्धनयायेगु राज्यया नीति जुइमाः । समुदायपाखें द्वलंद्वः दँ न्ह्यवनिसें थःगुहे प्रथा, प्रचलन अले परम्परा कथं न्ह्याकावयाच्वंगु गुथियात पूर्णतया स्वायत्तता बीमाः । राज्ययापाखें गुगु नं कथं कानूनी हस्तक्षेप जुइमज्यू, केवल संयोजन व संरक्षणया भूमिका निर्वाह यायेमाः । 

( गुथि बिधेयक बिरुद्धया आन्दोलनय् गुथि बिधेयक बिरुद्ध एकिकृत आन्दोलनं  नेवाः न्ह्यलुवाः मल्ल के. सुन्दरयात गुथि  यात कयाः नेवाः समुदायया अवधारणा दयेकेगु भाला ब्यूगु खःसा वयकलं तयार याःगु उगु अवधारणा गुथि बिधेयक बिरुद्ध एकिकृत आन्दोलनया ११३९ गुंलागाः ५ या मुज्यां सर्वसम्मतिं पारित याःगु खः । गुगु अबधारणा अध्यनया नितिं गथे खः अथे न्ह्यब्वया–स. ) 

 

Categorized in बिचा: