nepal lifef 2076 8 8

विष्णुमतीइ शंखधरया लुँ

नेवा: अनलाइन न्युज | २०७६ कार्तिक २९, शुक्रबार १४:२५:५८

मल्ल के. सुन्दर

मध्यकालीन नेपाःया उगु १४७ दँया यथार्थ अज्ञात जुल । प्रमाणया अभावं उगु अवधिइ छु जुल ? उगु ईया सत्य तथ्य छु जुल ? छुं नं जानकारी मदु । अथे जुयाः इतिहासकारतय्सं उगु कालखण्डयात नेपाली इतिहासया अन्धकार युग माने यानाच्वंगु दु । 

तसकं प्रभावशाली, बल्लापिं शासकत खः लिच्छिबी जुजुपिं । तर जयदेव तृतीयनिसें मानदेव चौथोतक थ्यंका वःबलय् द्वैध शासन, अन्तरकलह, आभिरतय् षडयन्त्रया कारणं राज्यसत्ता तसकं कमजोर खनेदत । इस्वी संवत ५७६ लिपा नेपाःया इतिहासं लिच्छिबीत तना हे वंगु थें जुल । तर वयां लिपा सत्ताय् फरक प्रशंग सुरु जुल । गुकिं इतिहासयात न्हूगु मोड बिल । व मध्येया महत्वपूर्ण घटनाक्रमय् न्हापांगु खः, बलशाली लिच्छबी बंशया पतन व शासन सत्ताय् बैश्य ठकुरी बंशया न्हूगु शासनया अप्रत्याशीत उदय ।

निगूगु न्ह्यइपुगु तथ्य शक्तिशाली लिच्छिबी जुजु मानदेवपाखे्र प्रचलनय् हःगु मानदेव संवतया प्रयोगय् स्थगन, गुगु संवत नेपाःया प्रशासनिक ज्याय् ३०४ दँ तक निरन्तरता कयाच्वंगु खः । थ्वहे कालखण्डय् विशालनगर, हाडीगाउँ प्रशासनिक केन्द्र कथं लाना वयाच्वंगुलि आकाझाकां स्वयम्भू हनुमानध्वाखा दरवारया पुलांगु नां कान्तिपुरपाखे स्थानान्तरण जुल । अथेला थुकिया कारण व सत्य तथ्य सम्बन्धय् इतिहासकारतय् दथुइ फरक फरक मत दु । तर पाय्छि उगु हे ई कालखण्डय् खने दुगु खः कान्तिपुरया शंखधर साख्वाः ।

विद्वानजनया अनुमान कथं उगु कालखण्डय् सत्ता उथल—पुथलया अस्थिर जूगु जुयेमाः । अथे जुयाः लिच्छिबी शासकतय्गु थासय् न्हूगु कुल बंशया शासक राघगदेवया उदय सम्भव जुल । धाइ, व नुवाकोटं स्वनिगलय् दुहां वःम्ह बैश्य ठकुरी बंशया मनू खः । प्राप्त बंशाबली व समुदायय् प्रचलित आख्यान व विश्वासया लिधंसाय् बादी याइ, थ्वहे न्हूम्ह जुजु राघवदेवया शासनकालय् नेपाल संवत प्रारम्भ जूगु खः ।  

कान्तिपुरया छम्ह ब्यापारी शंखधर साख्वालं जुजु राघवदेवया अनुमति कयाः संवत लागू याःगु खः । केशर बंशाबलीइ न्ह्यथनातःगु जुजु राघवदेवया ६३ मास ६ ।। श्रीपशुपतिभटारके संवत्सरपुबृति कृत्वा ।। धइगु वाक्यांशं थुकिया प्रमाणिकता पुष्टि याःगु दु । अथे धइगु शक संवत ८०२ कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा अर्थात् इश्वी संवत ८७९ अक्टोबर २० मंगलवाः कुन्हु खः । नेपालय् प्राप्त प्राचीन ग्रन्थ ‘सुमन्तितन्त्र’ य् थ्व सम्वन्धी स्पष्ट दिनया गणना यानाः पूर्वीय ज्योतिषीशास्त्रया आधारय् नं यथार्थया पुष्टि याःगु खनेदु । 

राघबदेव जुजुया रुपय् उदय जूगु, विशालनगरया पतन जूगु अले नेपाल संवत सुरु जूगु छु गुलि अन्तर सम्वन्ध दु मदु, व अध्येताया जिम्माया विषय जुल । तर उगु इलय् हे आरम्भ जूगु नेपाल संवत धाःसा नेपाःया गौरवमय सांस्कृतिक सम्पदा कथं स्थापित जुल । थौं तक नं उकिया निरन्तरता दनि । 

थ्व ला गोरखा राज्य बिस्तार लिपा शाह जुजुपिनिगु थःगु भारतमोह जाहेर यायेत उखेपाखे जक प्रचलनय् दुगु शक संवतयात नेपाःया प्रशासनिक ज्याखँय् थाय् बिल । चन्द्रशमशेर प्रधानमन्त्री जुइधुंकाः विक्रम संवतया प्रचलनयात राज्य स्तरया मान्यता बियाः नेपाल संवतयात बिस्थापित यात ।

थ्व विक्रम संवत १९६० थुखेया खँ खः । तर, थुलि जुइकं जुइकं नं समुदाय दथुइ नेपाल संवतया प्रयोग अविछिन्न जुयाच्वन । नेपाल संवत अन्तर्गत नालातःगु चन्द्रमासया अनगिन्ति विशेषता रैथाने समुदायय् प्रचलित संस्कृति, संस्कार, रीति, परम्परा, नखः चखः, जात्रा आदिया लागिं मू आधार जुयावल । राज्यपाखें विक्रम संवत लाडे याःसां तबि नं जनसाधारणया साँंस्कृतिक विध ब्यवहार क्वचायेकेत नेपाल संवतया प्रयोगय् छुं लिच्वः लाकूगु खनेमदु । नेपाल संवतया प्रारम्भनिसें थौं तक अर्थात् ११४० दँ तकं थ्व संवत सामाजिक प्रचलनय् जिवन्त जुयाबिल ।

थ्व सम्बत प्रयोग यानातःगु आःतकया पुलांगु प्राप्त जूगु ऐतिहासिक ग्रन्थ जूगु राष्ट्रिय अभिलेखालयय् सुरक्षित जुयाच्वंगु ‘लंङ्कावतार’ खः । थुकि संवत २८ कार्तिक कृष्ण दिब्या अष्टभ्या धकाः च्वयातःगु दु । नेपाल संवत हे कथं न्ह्यथना तःगु मेगु पुलांगु ग्रन्थ कोलकोताया विद्वान एन्सा के सरस्वतीया संकलनय् दुगु ‘अष्टसाहस्रिका प्रज्ञापारमिता ’ खः । नेपाल संवत १४८ य् च्वयातःगु थ्व ग्रन्थय् स्पष्ट जुइक हे नेपाल संवत बाक्य च्वयातःगु दु । 

अब्लेया नेपालमण्डलया सीमा दुनेनं थ्व संवतया प्रादुभाव जूगु खःसां थ्व नेपाल सरहदया पश्चिमी भूभागतक प्रचलनय् वल । इतिहासकार धनबज्र बज्राचार्यया कथं नेपाल संवत ११९ य् च्वःगु ‘अष्टसाहस्रिक प्रज्ञापारमिता’ ग्रन्थय् स्पष्ट ‘गण्डीगुल्मकनिवासिन ः सुवणकार श्रीराकस्था ।।।’ धकाः न्ह्यथनातःगु दु ।

नेपालय् संवतया हे कथं न्ह्यथन बहःगु पुलांगु ग्रन्थ कोलकतापाखें विद्वान एस के सरस्वतीया संकलयन् दुगु ‘अष्टसाहस्रिका प्रज्ञापारमिता’ खः । नेपाल संवत १४८ य् न्ह्यथनातःगु थुगु ग्रन्थलिसें स्पष्ट रुपं ‘नेपाल संवत’ वाक्य च्वयातःगु दु ।

धनबज्रया कथं, माध्यकालीन शासनकालय् जिल्लायात गुल्म धाइ । अथेहे, पूर्व उदयपुरय् लूगु धातूया गरुणध्वज विष्णुया मूर्तिया कवचया पादपीठय् नं नेपाल संवत अंकित यानातःगु लिखत लूगु दु, व नेपाल संवतया १२४ या जूगु धनबजाया दावी दु । वय्कःया कथं नेपाल संवतलिसें धवलपुर, गुल्मी स्थान न्ह्यथनातःगु लिखत मेगु नं प्रशस्त लूगु दु । 

न्ह्यइपुगु पक्ष चीनया मिंग बंशीय बादशाह तामिमिउनं भ्वँतया महासामन्त शक्तिसिंह भारोया नामय् च्वगु पतिइ नेपाल संवत ५३५ न्ह्यथनातःगु दु । अथेहे, भारत कुत विहारया शासक प्राणनारायणं जारी याःगु स्वर्ण मुद्राय् नं नेपाल संवत ७५३ अंकित यानातःगु लूगु दु । अथे जुयाः नेपाल संवत सीमा पारी थ्यंक चूलाकूगु लोकप्रियतायात क्यनी । 

चन्द्रमाया गतिया लिधंसाय् याइगु दिन गन्ति अर्थात् चन्द्रमास मानवीय सभ्यताया प्रारम्भिक इलय्निसें लोकंह्वाःगु खः । इसापूर्व ४२३६ पाखे मिश्रबासीतय्गु कालमान गणनाया प्रारम्भ याःगु तायेकी । उमिसं नं मूलतः क्षितिजया उदय जुइगु चन्द्रमा व मेमेगु ग्रह नक्षेत्रया थाय् उदय व बिलयया आधारय् दिनमानया आधार तयार याःगु खः । चीनय् आः तकं प्रचलित यिन — यान संवत, मुसलमानया मोहम्मदियन संवत, यहुदीतय् यहुदी संवत, शक संवत, हर्ष संवत, गुप्त संवत आदि चन्द्रमास कथं चले जुयाच्वंगु खः । विक्रम संवत नं चन्द्रमान कथं चले जुयाच्वंगु खः । लिपा थुकियात सौर्यमास कथं हल । 

रोमनतय्सं नं आकासय् खने दइगु चन्द्रकलायात हे दिनगन्तिया प्रमुख आधार दयेकूगु खः । अथेनं उमिसं कालमानय् दछिइ ३०४ दिन व दश महिना जक यात । आकासय् तिमिला खने मदइगु निउराया निलाया गन्ति याइ मखु । लिपा युनानया जुजु जुलियस सिजरपाखें सुरु याःगु जुलियस संवत नं चन्द्रमासया हे लिधंसाय् लानाच्वंगु खः । १६ औं शताब्दीया अन्त्यय् इस्वी संवत नं चन्द्रमाया गतिया आधारित खः । सन् १५८० इ तिनि जक पोप ग्रेगिरी १३ औं पाखें इश्वी संवतया काल गणनायात सौर्यमासया आधार दयेकूगु खः । लिपा वयागु हे लुमन्तिइ हाल प्रचलित इस्वी संवतया पात्रोय् ग्रेगिरियन पात्रोया रुपय् स्थापित जुल । 

नेपाःयात असली हिन्दूस्तान दयेकेगु मोह दुपिं तत्कालीन शासकत थःगु कूल बंशयात भारया राजस्थानतकं स्वाकेगुलि गर्ब याइ । चितौरया राजपुत व राणात थः थः खः धाइ । अले अथेहे भारतया हरिद्वार, काशी, बनारसय् शरणगत जुइ दइगु जीवन सफल जुइगु विश्वास याइगु संस्कारग्रष्ट जूपिं खः उपिं । थुपिं शासकतय्त दुगु थुकथंया मनोग्रन्थीं सी दइ, नेपाल संवत थेंज्याःगु थःपिनिगु मौलिक संस्कृति व सम्पदाप्रति उमिगु दृष्टिकोण सकारात्मक मजुल । अथे जुयाः नेपाल संवतयात राष्ट्रिय संवत माने यायेगु अभियन्तातय्त उगु इलय्या निर्दलीय शासन सत्तां कुना बिइ । पनी व साम्प्रदायिक जूगु द्वपं बिइ । 

तर न्हापांगु जनआन्दोलन लिपा परिवर्तिक राजनीतिक परिस्थितिइ राज्ययं नेपाल संवतया प्रवर्तक शंखधर साख्वाःयात राष्ट्रिय विभूतिया रुपय् सम्मान यात ।

शंखधरया सम्मानय् वयागु चित्रांकित हुला टिकट प्रचलनय् हल । २०६५ तक थ्यंका वःबलय् नेपाल संवतयात राष्ट्रिय संवतया रुपय् मान्यता बिउगु सरकारी घोषणा तकं यात । 

सरकार प्रमुख सत्तारुढ नेता नेपाल संवत गतिविधिइ निसंकोच संलग्न जुल । आः ला नेपाल संवतया न्हूगु दँय्, उत्सव समारोह हना न्यायेकेगु परम्परा हे जूगु दु । दँय् दसं न्हूगु संवतया झ्वलय् विशाल सांस्कृतिक ¥याली, जुलुस, सभा, गोष्ठी अले भिन्तुना काल बिल ज्याझ्वः न्ह्याथाय् नं जुइगु जुयावःगु दु । थ्व क्रम राष्ट्रिय सीमा पार यानाः युरोप, अमेरिका, अस्टेलिया, जापान, खाडी मुलुकय् तकं ब्यापक जुयावंगु दु । थुकिं धात्थें हे छगू राष्ट्रिय पर्वया रुप काये धुंकल । 

अथेला नेपाली भूमिइ प्रचलनय् वःगु संवत मेगु नं दु । बिक्रम संवत व इस्वी संवतया नापं ऐतिहासिक कालक्रमय् शक संवत, मानदेव संवत, लिच्छिबी संवत, बुद्ध संवत, अजर्त संवत, यले संवत, लक्षमण संवत आदि प्रचलनय् वल । तर थ्व सम्बतया प्रचलन धर्म सम्प्रदाय, शासक विशेषलिसें निरपेक्ष मजू । नेपाल संवतय् धाःसा अज्याःगु छुं नं कथंया आग्रह मदु । थुकिं मुक्कं नेपाल राष्ट्रया पहिचानयात स्थापित यायेत स्वःगु दु । थ्व अर्थय् थ्व ब्यापक व विवादरहित दु । मेगु संवत स्वयां अलग्ग व मौलिक खः । थ्वहे नेपाल संवतया विशेषता खः । 

शंखधर साख्वाः येँ इलाछेँ त्वालय् च्वंम्ह छम्ह सामान्य ब्यापारी खः । धाइ, व नेपाल संवत प्रचलनय् वःगु झिदँ तक नं जिवित हे दुम्ह खः । भीमसेनस्थान इलाछेँ, थःगु छेँया कौसिइ च्वय्नं खने दयेक विष्णमुति खुसि सिथय् वं तःधंगु चैत्य दयेकूगु खः । गुगु आः नं ल्यं दनि । पशुपति देगःया दक्षिणपाखे उयागु शिलामूर्ति दु । वं थःगु ब्यापार ब्यवसायपाखें बांलाःक हे सम्पत्ति मुंकल । अले थःगु निजी सम्पत्ति लोककल्याणया लागिं समर्पित यात । उगु इलय् त्यासय् लुकुंबिउपिं जनतायात त्यासां मुक्त यायेगु ज्याय् लगे जुयादिल । 

शंखधर व नेपाल संवतलिसें स्वानाच्व.गु कथन खः थ्व । न्यनेबलय्, ब्वनेबलय् अजू चायेपूगु थ्व खँ । तर धन सम्पत्तिया लागिं ब्यक्तिगत मोह, तृष्णा व स्वार्थय् लिप्त जुइपिं मनूतय् दथुइ शंखधरं ल्यःगु त्यागया मार्ग म्हो स्तुत्य मजू । लोक कल्याणया लागिं वं याँःगु उद्धारया ज्या वास्तवय् उगु इलय् नेपालमण्डल दुने हाः काःगु बोधिचित्त भाव व दानपारमिताया ब्यवहारिक स्वरुप खः । छगू अर्थय् नेपाली समाजय् विद्यमान छगू प्रबृत्ति दुगु खः थ्व । जबकि उखे पाश्चात्य जगतय् रेडक्रस, जेसिस, रोटरी आवरणय् लोक कल्याणकाारी भावया सुरुवात जूगु इतिहास निगू सदी स्वयां पुलां जूगु मदुनि । उगु अर्थय् शंखधर साख्वाः लोक कल्याणकारी अभियन्ताया अग्रज हे खः धाये फइ । व, नेपालीतय्सं थुकि गौरव याये फइ । 

चीनया मिंग वंशीय बादशाह तामिमिउनं भ्वँतया महासामान्त शक्ति सिंह भारोया नामय् च्वयातःगु पतिइ नेपाल संवत ५३५ न्ह्यथनातःगु दु । भारत कुच विहारया शासक प्राणनारायणं जारी याःगु स्वर्ण मुद्राय् नं नेपाल संवत ७५३ अंकित यानातःगु लूगु दु । थुकिं नेपाल संवत सीमा पारितकं चूलाकूगु लोकप्रियता क्यं ।

हाकनं नं नेपाल संवत प्रति न्ह्यथनातःगु विशेषताप्रति उपेक्षा याना थ्व सम्वन्धय् खाइगु आलोचना याइपिनि म्हो मजुनि । संवत ब्यवहारिक मजू । दैनिक जीवनय् प्रयोग याये फइमखु । थ्व संवत नेवाः समुदायया हे जक संवत खः । अथे जुयाः थ्व नेवाः संवत खः । थुकिया राष्ट्रिय मान्यताया औचित्य मदु । शंखधर मिथक जक खः । ऐतिहासिक पात्र मखु आदि इत्यादी । तर नेपाल संवत छगू आन्दोलन कथं न्ह्यःने वःसानिसेंया प्यंगू दशक दुने थ्व फुक्कं पक्ष केवल भ्रम व आग्रह जुइ मज्यू धइगु खँ पुष्टि जूगु दु । 

विशेषत शंखधर साख्वालं अकस्मात धन आर्जन याःगु सम्वन्धय् समाजय् प्रचलित मूख्य आख्यान दु । थ्व लिधंसाय् विमति प्रकट याइपिं धाःसा आः नं म्हो मजू । आख्यानय् गथे खुसिया फि चां चां लुँइ हिला वन धइगु प्रसंग दु, उकि हे प्रति प्रश्न याइ मनूत । व उकि हे पलाः तयाः समग्र रुपं नेपाल संवत प्रवद्र्धनया खँयात नहे नकारे यायेगु लिधंसा दयेकेत स्वइ ।

नेपाल संवतया रुपय् हे न्ह्यथनातःगु पुलांगु ग्रन्थ कोलकताया विद्वान एस के सरस्वतीया संकलय् दुगु ‘अष्टसाहस्रिका प्रज्ञापारमिता’ खः । नेपाल संवत १४८ सय् च्वयातःगु उगु ग्रन्थय् स्पष्ट रुपं नेपाल संवत बाक्य च्वयातःगु दु । 

अवश्य नं मिथक व आख्यानं इतिहास जुइमखु । वास्तवय् आख्यानय् वर्णन याःथें खुसिया फि चांचां लुँइ हिली नं मखु । थुकि छुं बैज्ञानिकता मदु । थुकि निगू मत मदु । थथे जुइकं जुइक नं सत्य छु खः धाःसा खुसिया फिइ लुँ लुइ । नेपाःया हे कालीगण्डकी नापं गुलिं खुसिया फिइ लुँया कण लुइके फइ ।

मनूत आः नं खुसिइ लुँया कण लुइकेगु ज्या यानाः जिकोपोपार्जन यानाच्वंपिं दु । तिब्यतया ल्हासाय् खुसिइ नं अनया रैथाने समुदायं सुख्खा इलय् फि यलाः लुँया कण पिकाइ । संयुक्त राज्य अमेरिकाया डेनभरपाखे रेड इन्डियनत ला उगु ज्याया लागिं पोख्त हे धाइ । ल्याटिन अमेरिकाया आदिवासीत थःपिनि ऐतिहासिक थाय्बाय्या खुसिइ थौं तक नं लुँ मालेत ब्यस्त जुयाच्वंगु दु । खुसिया फिइ लुँया कण लुइगुयात विज्ञानं नकारे मयाः । 

( नयाँ पत्रिका पाखें साभार )

 

Categorized in बिचा: