telecom 18 kartik 2076

मां, मांभाय्या मू व मतिना (सुलोचना मानन्धरया साहित्यिक च्वसु)

सुलोचना मानन्धर

मां !
मां,
छपाँय् पवित्रगु चा खः,
मां नापया स्वापू धइगु
थःगु हे थ्व जीवन खः,
कालबिलया हिसाब किताब
अले स्वापूया मूल्यांकनया
छु अर्थ दै ?
मूल्यांकन थन सम्भव जू ला ?
मां ला न्ह्याबलें मां हे जुइ ।
    मां मदयेकं मस्त व सन्तानया खँ गनं दइ ? अले जीवन व जीवनया विभिन्न स्वापू व सम्बन्धया खँय् मां सिबें सत्तिइगु सम्बन्ध छु हे दइ ? मां प्रकृति खः, मां दु, उकिं जि दु, छि दु, झी दु ।
    जीवन जब संसार नापया स्वापू सत्तिनावइ, मांया मुलं मस्त कुहांवइ, ल्ह्यये सयेकी, न्हापां मांनाप खँ ल्हाये सयेकी, अले मेपिंनाप ता ता..., मां मां, पा पा यायां खँग्वः म्हतुं पिज्वयावइ .... । खँग्वःया छगू छगू अर्थ म्हसियावइ, बुलुहुं खँल्हाये सयावइ, वयां लिपा छि जिथें खँल्हायेसःपिं “मनू” जुयाः पिहांवइ ।
    थ्व संसारय् यक्व किसिमया भाय् दु । व सुनां थुलि हे दु धकाः धाये मफुनि, थ्व गबलें धाये फइ नं मखु । संसारय् थीथी मनूतय् थःथःगु भाय् दु । विश्वनाप, समाजनाप सम्बन्ध तब्याकाः यनेत अंग्रेजी भाय्, चीनिया भाय् वा फ्रेन्च भाय् छुं नं ल्ययाः कायेफइ । अप्वः मनूतसें नवाइगु भाय् छु जुइ धकाः नं सीकेफइ, तर दक्कले तःजिगु मू वंगु भाय् छु जुइ, थ्व धाये थाकु । जिं स्वयेबले जिगु नितिंं तसकं तःजिगु भाय्, मूवंगु भाय् “मांभाय्” खः । मेमेगु भाय् सःसां मसःसां जीवनय् मांभाय् मसय्कुसें मगाः, मांभाय् धइगु हे प्राकृतिक भाय् खः । मामं नवाइगु भासं हे मस्तय्सें नवाये सयेकी । थ्व भाय् ल्हायेसःपिं मनूया जक खँ मखु । झंगः पंछि मेपिं जनावरतय्गु दथुइ नं मांभाय् उलि हे महत्व दु ।
    उकिं झीसं मांभाय्या मूया मूल्यांकन नं याये फइमखु, थ्व अमूल्यगु भाय् खः । थौं वयाः झी नेवाःतसें मांभाय्या मू ल्वःमंकावंगु खःला धइथें थाय्थासय् खँल्हाबल्हा जूगु ताये दु । थथे मजुइमाःगु खँ खः । थ्व संसारया भौतिक विकासया न्ह्यःने थ्व जीवनया प्राकृतिक मू म्ह जुजुं वंगुया कारणं नं जुइफु, मनूतसें थःगु प्राकृतिक भाय् वा मांभाय्यात सिबें मेमेगु भाय्यात अप्वः छ्यलेगु याना यंकाच्वंगु दु ।
झी नेवाःतसें नं थःगु मांभाय् नेवाःभाय् खःसां, नेवाः भाय्यात सिबें मेमेगु भाय्यात अप्व महत्व ब्युब्युं वनाच्वंगु दु । भौतिक दृष्टिं स्वयेगु खःसा थ्वयात अस्वाभाविक धायेथाय् मदु । मनू स्वभावं हे श्रृजनशील व न्हून्हूगु पहःचहः सयेके फुपिं नं खः । अथे हे मेमेपिनिगु नक्कल याये नं सःपिं खः । उकिं नं मेमेपिनिगु नक्कल यायां वनाच्वंगु दु, थुकिं जीवनयात न्ह्यःने हे न्ह्याकाच्वंगु दःसा थुकि सुयां छुं धायेथाय् मदु । तर मनू धइपिं संवेदनशील व चेतनशील प्राणी नं खः । बुसांनिसें मसीतले कृतिम रुपं जक म्वाये, भौतिक विकासया नापनापं जक म्वाये धयां जक नं मगाये यः । छाय्धाःसा मनूया अर्थ मनूया म्हया आकार प्रकार जक ला पक्का हे मखु । आत्मा दुगु शरीरया मू दइ, मखुसा मनू आलुयाम्ह कतांमरीथें वा रोवर्टथें जूवनी । अथेधइगु अर्थ हे मनू धासेंलि मनूया “स्व त्व” दयेमाः । थुकी दुनें मनूया मू हा (जरा चययत) या खँ पिहांवइ । थःगु स्वत्वयात सुनां सुनां म्हसीके फैमखु वं थःगु जीवनयात हे नं बांलाक्क थुइके फइमखु । मनू जुयाः जन्म कायेधुंकाः मनूया जीवनया सारतत्व व उकिया मू थुइके मफुत धाःसा व मनुखं जीवनय् नं छुं प्रगति यायेफइमखु – भौतिक संसारया दास जुइ फइ तर आध्यात्मिक जगतयात म्हसीके हे फइमखु, जीवन अथें अथें फुनावनी ।
    थौं जि नं छम्ह मनू जुयाः थ्व संसारय् जन्म काःवयागुलिं, थुलि खँ जिं बिचाः मयासें मगाःगु खः । नेवाःया कुलय् जन्म जुल, “मानन्धर” जातय् वा परिवारय् जि ब्वलन, जिगु मांभाय् धाये ला वा प्राकृतिक भाय् जिगु नेवाःभाय् जुल । थ्व भाय्यात जिं गुबले ल्वःमंके फइमखुत । यद्यपि थ्व भाय् मल्हासें मेमेगु भाय् ल्हानाः जिं संसार चाःहिले फइ । तर जिगु नुगलय् दुनेया भाय् ला जिं स्यूगु भाय् ला आखिर नेवाःभाय् हे खः ।
    छकूचा अनुभवया खँ ल्हाये –थौंसिबें नीदँ न्ह्यः जि चीनय् वना, न्यादँ तक अन हे च्वनेमाल । अनया जीवन न्ह्याकेत चीनया हे भाय् मसयेकुसें मगात, अथेला देशं पिहां वनेसातकि हे विदेशीभाय् ल्हाये मसयेकुसें मगाः, न्यादँ तक लगातार हे मेमेगु भाय् ल्हाना । नेवाःत छम्ह हे नापमलाःगु जूगुलिं जिगु दुनेया नेवाः भाय् ला बाकसय् स्वथने थें हे बन्द जूवन । खतु जिगु परिवार अन नापं तुं दुगु खः, जिगु परिवार धायेबले जिं ल्यइम्ह जीवन पासा नेवाः मखुम्ह जूगुलिं नं नेवाःभाय् छेँय् दुने नं छ्यले मखन । तर दुनें दुनें जिगु नुगलय् नेवाःभाय् प्रतिया मतिना छतिं हे म्ह मजू, चीनया न्यादँ दुने दकले लिपांगु लत्या, निलाति ई जिं जापानय् बितेयाना । जापानया विकास नाप नापं जापानया संस्कृति अनया हे पासापिंसं पुतुपुइकाः क्यन । अप्वः मनूत भौतिक विकासया दास जुजुं वनाच्वंगु ई जूगुलिं मनूतय् दथुइ नुगःखँ तकं बांलाक प्वंकेथाय् मदु धकाः नं सिल । तर अथेखयाः नं जापानीत धैपिंसं थःगु भाय् थःगु संस्कृतियात अझं हे तसकं मू ब्यू धइगु नं सिल । अथेला चीनियात नं कम मजू, थःगु संस्कृति व भाय्या लागि । उकिं विश्वय् चीनिया भासं महत्वपूर्णगु थाय् काकां वनाच्वंगु दु । न्ह्यागु खँ नं थःपिंसं थः नाःसा जक मेपिंसं उकिया महत्व बी ।
    नेवाःभाय्या महत्व वा मतिना गुकथं गुथाय् अनुभव जुल धकाः कनेत्यनागु खँ ला बाँकी हे दनि – १९९० या खँ खः, चीनं जापानय् वनाबले लः जहाजय् च्वनाः स्वन्हु बिकाः जि याकःचा टोकियों योकोहामा थ्यंकः वना । जहाजं पिहांवनेवं पासापिंसं लुमुक्क लसकुल याःवल । जितः थाय् थासय् छेँय् छेँय् ब्वनायंकल, लच्छि लत्याया ई छुं मखुथें सिधया वन । जिगु लेख नियमित ब्वनीपिंसं हे जितः जापान चाःहिलेगु मौका ब्यूगु खः, इमिसं हे जितः जापानय् थ्यंकेगु टिकट नं छ्वयाहःगु खः । चीनय् च्वनाबले निदँति लगातार जिं लेख, निबन्ध च्वयाः जापानय् विशेष पासापिनिगु पुचलय् व पत्रिकाय् तकं छापे यानाबिल पासापिंसं । जापानी पासापिं मध्येय् सुसुमु व निसाकावां ला जितः तसकं तसकं हे माया यानाः जितः सःतूगु खः । जिगु लेखयात जापानी भाषां अनुवाद यानाः जापानी ब्वमिपिनिगु दथुइ थ्यंकेगु ज्या नं इमिसं हे यानाब्यूगु खः ।
    जापानय् नेपाः म्हसीका बीगु ज्या नापं, नेवाः मूलयाम्ह छम्ह च्वमि म्हसीका बीगु ज्या नं थाय् थासय् इमिसं हे यानाबिल । जितः टोकियोनिसें क्योटो व मेमेगु चिचीधंगु शहरत चाःहिलेगु मौका नं इमिसं हे चूलाकाबिल । उलि जक मखु जापानय् च्वंतले जापानया नांदंपिं विद्वान, बुद्धिजिवी जक मखसें जपानय् नेपाःया विद्वानत नं नापलायेगु, म्हसीकेगु मौका नं दत जितः । पूरातत्वविद् डा. राफल्य अमात्ययात अनया हे छगू कार्यक्रमय् म्हस्यूगु खः ।
    छन्हु पासापिंसं नेपाःया विशेषज्ञ जापानी नागरिक डा. हिरोशी ईशीयात नापलाके यंकल । टोकियोया छगू अफिसय् दुहां जक छु वना, अन ला जापान मखु नेपाःया छुं नं महत्वपूर्णगु पुस्तकालय दुहां वनाथें अनुभव जुल – अंगः दराजय् जायेक नेपाःया इतिहास व संस्कृतिया ततःपंगु सफूत खँबले । दुहां वनाः पासां जितः क्वय् हे धया यंकूगु “प्रोफेसर हिरोशी ईशीयाके नेपाः बारे यक्व ज्ञान दु, नेपाली भाषं खँ ल्हाःसां ज्यू.... ।” जब जिमिगु दथुइ खँल्हाबल्हा न्ह्याःवन, वय्कलं हे अंग्रजी भाय् मल्हासे नेपाली भासं खँ ल्हानादिल । वय्कलं जिगु पुलांगु लेखत ब्वनादीधुंकूगु जुयाच्वन – उकिं नं जितः नापलायेवं हे जि गज्याःम्ह, गज्याःगु परिवारं वःम्ह धकाः वय्कलं स्पष्ट हे म्हसीकल ।
    “.......... छि ला नेवाः खनी, बम्र्हुनाप इहिपा यानाः गुलि थाकुल ?”
    तप्यंक हे थथे नेवाः भाषं खँ ल्हानादिल । जिं ला भचा हे बिचाः मयानागु, व धाये थ्व धाये छुं हे मसिल । न्यादँ लिपा न्हापां जिगु मांभाय्यात विदेशय् च्वनाः, छम्ह विदेशीं शुद्ध भासं नेवाः भासं न्ह्यसः न्यनाः ब्यूबले । – जिं काचाक्क जवाः बी नं मफुत । जिगु मांभाय् ला अझ नं बाकसय् स्वथनातयागु भाय् थें हे जुल, झट्ट ल्वःगु व खःगु लिसः बीत स्वयां सहजरुपं शब्दत हे पिहां मवः ।
    “खँ ल्वाकः बाकः जुल ला ?” हाकनं मेगु न्ह्यसः वयेवं ला जिगु मिखा छक्वलं प्याना वल । जिगु भाय्यात सम्मानपूर्वक माया याइपिं थुलि तापाक्क नं दूगु जुयाच्वन । तर जिं थःथःम्हं धाःसा ताहाक ई छ्यले मखना बन्द बाकसय् स्वथना तयेमाल । थःत माःबले छक्वलं पिकाये नं जितः अःपु मजुल ।
    बुलुहुं बुलुहुं नेवाः भासं जिं खँ ल्हाना यंका । प्रोफेसरया खं जिगु नुगलय् हइब्यूगु ह्यूपाः अनुभवयात नं गथे खः अथे हे कना बिया । वय्कःयात यक्व यक्व सुभाय् देछाना, अले मेमेगु तत्कालीन राजनीति व इतिहासया बारे खँल्हाना यंका । गबलें नेपालीं गबलें नेवाः भासं । वय्कःयात थौं नं लुमंकाच्वना । वय्कःया नेपाःप्रतिया मतिना नापं राजनैतिक विश्लेषण थौं तकं पाय्छि ताल । नेपाःया बारे दुग्यंक अध्ययन यानादी धुंकूम्ह जूगुलिं वय्कःया विश्लेषण धात्थें हे पाय्छि जुयाः पिहांवल । वय्कः नाप यक्व विषयलय् ताउत हे खँ जुल । जिं अझं नं ल्वमंके मफुगु मेगु छगू खँ खः – “नेपालय् बांलाःम्ह स्यल्लाःम्ह जननेताया अभाव !” व इलय् खँ न्यनाच्वनाबले – उलि ध्वामथू जिं । तर जिगु मनय् “थ्व विदेशी विद्वानं छु सी धकाः नेपालय् नं यक्वं विद्वान व उदार नेतात दयेमाः”, थथे वन । थौं नेपाःया थीथीगु राजनैतिक पार्टीतसें सरकार दयेकाः क्यने धुंकाः २०४६ साल लिपाया ई स्वये धुंकाः खँ झन् झन् थुयावल, वय्कःया विश्लेषण गुलि पक्का !
मां भाय्या सन्दर्भय् खँ ल्हाल्हां जिगु खँ जापानय् थ्यन । जापानं व चीनं लिहां वयेधुंकाः जिगु नुगलय् झं अप्वः थुंदिनावल –“मां भाय्या महत्व व उकिया मू” उकिं हे खः साहित्यया ख्यलय् जिं मांभाय्यात मत्वःता । जिगु दकले न्हापां सफू बाखं “झ्यालखाना” यात नेवाः भासं हे न्हापां पिकया । उलि यानाः नं जितः लुमदन, नेपालभाषा कयाः एम.ए. याये मास्ति वल । यानाः तुं त्वःता । नेवाः भाषां निबन्ध सफू नं पिकायेगु इच्छा ब्वलन, निबन्ध सफू पिकायेत निबन्ध संकलन यानाः “धीचिनाच्वंगु समुद्र्र जिगु देय्” नेपालभाषा एकेदमिया नायः हनेबहम्ह भाजु सत्यमोहन जोशीजुया छेँय् बीयंकागु नं गुदँ, झिदँ दइन । नेपालभाषा “एम ए” यायेत जिं थेसिस्या सट्टाय् निबन्ध च्वया । “निबन्ध थुकथं नं मुंवंगु खः । निबन्धत वहे सफुतिं लिकया । उलि यानाः नं जितः मगाःनि, नेपालभाषाय् “पि.एच.डी” नं सिधयेके धकाः न्ह्यावनागु खः, झिदँ मयाये धुंकल, इलं जितः सिधयेकी मधाःनि अझं..., छन्हु थ्व नं सिधइतिनि धकाः आशा यानाच्वना ।
मांया मतिना, मांभाय्या मतिनां जितः थौं थ्व खँ प्वंकेबियाच्वन । मां, मांभाय् व थःगु देय्यात मनूतसें गुबलें गुबलें हे ल्वःमंके फइमखु, थ्व सत्य खः ।