telecom 18 kartik 2076

मतिना व अन्तर्जातीय इहिपा – थौंया सन्दर्भय् (निबन्ध)

सुलोचना मानन्धर धिताल
    थौंया ई – नीछगू सदीया ई । विश्व इतिहासय्, संचार माध्यमय्, इलेक्ट्रोनिक दुनियाय् अभूतपूर्व चमत्कार जुयाच्वंगु ई खः । थःगु हे मुलय् वा पाःल्हातय् कम्प्युटर दिकाः संसार चाःहिलेज्यू, संसारनाप खँल्हाबल्हा ब्याकेज्यू । नीछगू सदीया थ्व छगू तःधंगु बरदान धायेमा इलं ब्यूगु ।
    ”मनू गुलि शक्तिशाली, मनूयाके गुलि बुद्धि व ज्ञां दु” थ्व फुक्कं क्यनाच्वंगु दु ।  मनूयाके दूगु ज्ञान बुद्धि क्षमता सकतां थासय् बांलाक्क प्रयोग यायेफत धाःसा, यायेखन धाःसा मनूया शक्तिया अर्थ पिहांवइ । मनू मनू जुइ, ज्ञान बुद्धिं कर्मं मनूयात “द्यः” धाइ, व सम्भावित क्षमता व शक्तियात प्रयोग मयासे थःथम्हं कुनातल, बन्द बाकसय् तयातइतल धाःसा वहे मनू “ज्यः” जुइ । मनू दुनेया भावना व नुगःया खँ ल्हायेगु खःसा दक्कले संवेदनशील प्राणी नं मनू हे खः । भावना –अनुभूति, मतिनाया बारे मनूतसें यक्व यक्व खँल्हाइ । गुम्हसिनं थुकियात बांलाक्क अभिव्यक्ति बी, गुम्हेसिनं थुइत छ्यले हे मसयाः सुचुकातुं तयातइ । थुकि हे नं थ्व संसारय् मनू व मनूया दथुइ जुइगु मतिनाया खँ – संसारय् दकले अप्वः छ्यलीगु विषय खः, थ्व अभिव्यक्त यायेत मनूतसें – साहित्य, संगीत, म्ये, फिल्म आदि दयेकाः थःत अभिव्यक्त यानाः वइच्वंगु दु । व्यक्तिगत रुपं छम्ह मिसा व मिजंया दथुइ जुइगु मतिनाया खँल्हायेगु खःसा – गुगुं मतिना इहिपाय् अनुवाद जुयाः मिसा मिजं नापं च्वनाः जीवन हनायंकी, गुम्हेसिया दथुइ “मतिना चब्बुत धकाः” असफल मतिनाया म्ये हालीपिं नं दु ।
    थ्व संसारय् मतिनाया बाखं गुबलेनिसें, गनं सुरु जुल, थ्व धाये थाकु । मतिनाया अर्थ छम्ह मिसां मिजंयात याइगु, छम्ह मिजंनं मिसायात याइगु विषयलय् जक सीमित जुइमखु । थुकिया अर्थ वालेगु खःसा – थ्व असीमित छम्ह मांनं थः मचातय्त याइगु मतिना मेमेपिं प्राणीपिंके नं खनेदु – खा, झंगः, खिचा, भौ, धुं आदियात तप्यंक स्वयेफु, मामं थः मस्तय्त याइगु माया मतिना । अथे हे छम्ह देशप्रेमी धात्थें शहिद जुयाः वनेधुंकूपिंके नं खनेदु – देश समाजयात माया यायां थःगु प्राण तक त्वःतूपिं दु । वसिबें अप्वः संसारय् सकल प्राणीपिनिगु हित जुइमा धकाः ध्यान याइपिं साधक साधु बोधिसत्व आदियात स्वयेगु खःसा झन गुलि तब्या इमिगु मतिना । उकिं मतिना नं तगिं तगिमय् तया स्वयेज्यू । नुगलय् बुयावइगु भावनाया हे खँ खः मतिना । मतिना प्रेम भावनाया दक्कले सुन्दरपक्ष व सकारात्मक खःसा थुइत अखतं स्वयेबले नकारात्मक व घृणा खनेदइ । प्रेम धैगु सृष्टि, विकास, सेवा आदि सकारात्मक शब्दय् अनुवाद जुयाच्वंगु दुसा, घृणां मनूयात नकारात्मक ज्याय् न्ह्याकेत तिबः बी । मनू हे विध्वंसकारी जुइ, सृष्टि याये थाकु यक्व ई काइ, तर विध्वंसया खँ ल्हायेगु खःसा हत्या, विध्वंस निमेषभरं संसारय् जुयावइच्वंगु घटना न्हिथं न्यनावइच्वनागु दु झीसं । थ्व पक्षय् अप्वः चर्चा मयायेगु हे बेस् ।
    हाकनं छकः मतिनाया विषय दुहांवना स्वयेगु खःसा – मतिना, माया, प्रेम न्ह्यागु नामं स्वःसां थ्व सकारात्मक अले सृष्टियात कय्च्यानाच्वंगु विषय खः थ्व । सृष्टिया विषययात दुग्यंक वालाः स्वयेगु खःसा मिसा मिजंया दथुइ जुयावयाच्वंगु सम्बन्ध, इहिपा, मतिना आदि खँ न्ह्यःने वइ । इहिपायात जक अलग स्वयेगु खःसा – “इहिपा” परम्परागत छगू कर्मकाण्ड खः जीवनया । इहिपाया माध्यमं न्हूगु परिवार सृष्टि विकास जुयावइच्वंगु खनेदु । तर इहिपा व मतिना छगू विषय मखु यद्यपि थुकिं सृष्टियात न्ह्याकाच्वंगु दु । मतिना दःसां मदुसां इहिपा जुइफु । परम्परागत इहिपाया खँ ल्हायेगु खःसा ला झंन मतिनाया नां हे मदुसां, चिं हे मदुसां, म्हसीमा म्हम्हमसीमा मांबौपिसं (अभिभावकपिसं) निणर्य यानाः मिजंनाप सम्बन्ध दयेकाबीगु जुयाच्वंगु दु, छुं ई न्ह्यः तकंं । थौंकन्हय् छुं सुधारात्मक परिवर्तन वःगु खनेदु, इहिपा यायेन्ह्यः इहिपा याइपिंके छुं विचाः न्यनेगु व नापं सुनानं सुइतं ययेकातःगु मतिना दयेधुंकूगु खःसा इमिगु दथुइ इहिपा यानाबीगु चलन नं बुलुहुं विकास जुयावःगु खनेदु सःस्यूपिनिगु दथुइ । थुकियात सकारात्मक परिवर्तन वा इलं हःगु ह्यूपा धायेमाः । न्हापा न्हापा सा इहिपाया अर्थ छुं मस्यूपिं मस्तय्त इहिपा याना बीगु चलन नं झीथाय् यक्व न्यनेदु । इहिपाया अर्थ मथूपिं मस्तसें मतिनाया अर्थ गनं सी, अले उकी मतिनाया खँ गनं दइ ।
    उकिं कर्मकाण्डया नितिंं जुइगु इहिपा दुने मतिना अनिवार्य मखु, संस्कारं कर्मकाण्डयात न्ह्याकीगु जूगुलिं – परम्परागत जातिवातिया खँ प्रभावित जुइगु जूगुलिं इहिपा धायेवं थःगु जात, नां ल्वःला मल्वःला न्हापां थुकी नि खँ मिलेयायेत स्वइ । अझ जातः तकं मिले यायेमाः । थ्व धैगु समाजय् मनूतय्के न्हापांनिसे न्ह्यानावइच्वंगु जातीय संस्कारया खँ खः । झीगु समाजय् तगिं तगिमय् जातीय भेदभाव दु – तःधंगु जात चिधंगु जात, “थीमत्यः” “जा चलेमजूगु” “लः चले मजूगु” जात आदि आदि । गन विभेद, असमानता दइ, अन प्रेम व मतिना म्ह जुइगु स्वाभाविक खः । थुकिं असन्तुष्टि व घृणायात ब्वलंकातइ समाजय्, थ्व हे खँ दँदँ तक नं संस्कारया रुपय् छगू पुस्तां मेगु पुस्ता जुयाः न्ह्यानाः तुं वयाच्वंगु दु । इहिपा धुंकाः सन्तान सृष्टि व न्हूगु परिवार निर्माण जुइगु जूगुलिं –“इहिपा”य् कर्मकाण्ड, जातपातया खँयात मूखँ माने यानावइच्वंगु दु । ब्रम्हुया मचां ब्रम्हुया मचानाप ब्याहा यायेमाः । अथे हे नेवाःतय् दथुइ नं श्रेष्ठया मचानाप जक ब्याहा यायेमाः धकाः व्यवहारय् छय्लाच्वंगु दु । “श्रेष्ठ”तय् दथुइ नं थथ्याः क्वथ्याः तगिंत थःसिबें क्वय्यापिं नाप श्रेष्ठ हे जूसां इहिपाया खँय् तसकं नातिकुति याइगु चलन अझं नं खनेदनि । थ्व फुक्क थौंया सन्दर्भय् अझं खनेदइच्वंगु इहिपाया सन्दर्भय बाधा व्यवधानया खँ खः, यद्यपि न्हून्हुगु चलनं नं त्याकाहइच्वंगु दु । मतिना यायेसःपिं स्यूपिंसं मतिनायात छगः बाकसय् स्वथने थें स्वथनाः परम्परां छु निर्णय यात उकथं हे जक जीवन हने धकाः स्वयेगु मयाये धुंकल ।
    थौंया ईयात स्वयेगु खःसा थः मस्तय्त सः, स्यू जुइमा, संसार चाःहिलीपिं, यक्व धेबा कमेयाये फइम्ह, नां कमे याइपिं जुइमा धकाः मांबौपिसं थःगु देशय् जक मखसे विदेशय् तातापाक्क समुद्र पारी छ्वइच्वंगु दु । ब्वने सिधइगु ई ल्याय्म्ह ल्यासे जुइ, थिक्क इहिपायाय् मास्ते वइगु ई, विपरित लिङ्ग नाप आकषर्ण दैगु व पासा दयेके मास्तेवइगु ई खः । थ्व सहज व स्वभाविक लँपु त्वःताः मेपिनिगु मिखां यः, मयःः निर्णय यानाः जुइगु इहिपाय् तक्यंगु छगू नियति जुयाः वइच्वंगु दु ।
    थज्याःगु चलन मेमेगु देशय् पुलां जुइधुंकल, तर झीथाय् शिक्षाया अभावं धाये वा अप्वः परम्परावादी जुयाः नं जुइफु थ्व चलनं अझं थाय् कयाच्वंगु खनेदु । थौंकन्हयापिंसं न्हूगु विचाः इमिसं छुं च्वसू च्वयाः जिल ला थःथःगु पालय् व्यवहारय् न्ह्यानाः जिल ला ह्यूपाः हयेत स्वःगु खनेदु । छुं नं ह्यूपा हयेत संघर्ष विना सम्भव नं मजू । उकिं अन्र्तजातीय ब्याहा याःपिं म्ह जक खनेदःसां इमिगु दथुइ नेवाः मिजंनं न्हूगु विचाः कयाः छम्ह बम्र्हुया म्ह्याय्मचायात थम्हं तुं इहिपा याःगुलिं थःपिनिगु समाजय् मतसे समाजं पितिनाः इण्डियाय् वनाः च्वंवनेमाल । थथे हे गुलिसिनं छेँनं पितिनाछ्वइ । गुलिसिया परिवाय् गुथिं पितनाछ्वइ, दाजुकिजा समाजं पचे याये मफयाः ।
    थ्व नीछगू सदी थ्यंकाः नं थज्याःगु बाखं दुने दुने न्यने दनि ।
    थुकिया बारे यक्व खँ उखें थुखें न्यनावइच्वनागु खःसां, सुनां सुनां अभिव्यक्त यानातःगु विचाः च्वसू न्यनेगु जूसां – ने.सं. ११२३ दिल्लागा १(२०६० असार) या संध्या टाइम्सया छगू टीप्पणी ब्वनेधुंका जितः हाकनं छकः न्हूगु विचाः दनावल – “थौंया युगय् अन्र्तजातीय इहिपा” – विषययात कयाः च्वयातःगु छपु च्वसू ब्वना –
    “थौया युगय् अन्तर्जातीय इहिपा” विषययात कयाः च्वयातःगु उगु च्वसू ब्वनेबले थ्वसिबें न्ह्यः “अनाम” नांया च्वमिं थ्व बारे छपु च्वसू च्वयेधुंकूगु खँ स्पष्ट जू । तर व च्वसू जिं ब्वनेमखं । राजमायाया थ्व च्वसू नं हे यक्व खँ स्पष्ट यानाब्यूगु दु । चिकिचाहाकःसां थुकिया भाव अर्थ तसकं स्यल्लाः । ई नाप तसकं क्वातुस्से च्वंगु सम्बन्ध दु । उकिं दकले न्हापां च्वमियात जिं दुनुगलंनिसें सुभाय् देछाये ।
    धायेमाःगु यक्वं खँ व च्वसूइ च्वयेधुंकूगु दु । अथे स्वयां नं थ्व सन्दर्भय् जिं भतिचा खँ प्वंके मास्तेवल । झी मनू जाति धइपिं दकले श्रेष्ठ सृष्टि खः ईश्वरया, प्रकृतिया वा थ्व पृथ्वीया न्ह्यागु नां ब्यूसां ज्यू थ्व धर्तीमांयात । थ्व धर्तीमांनं गुब्लें थ्व जाति तःधं वा चीधं धकाः धाइमखु अले धायेफइ नं मखु । मनूया रुपय् जन्मे जूपिं फुक्कं न्हापां ला “मनू” हे खः वयागु जात । लिपा मनूतसें थः जक कतिलाकेगु नितिंं थःत तःधंगु जात मेपिन्त चीधंगु जातया रुपय् स्वयेगु यात । ईश्वरया सृष्टीयात मनूतसें तगिं दयेके बिल । अले इमिसं हे थःसिबे कमजोरपिं मनूतय्त कतांमरि म्हिता यंकल । थ्व फुक्क जाति प्रथाया प्रचलन नं थुकथं हे शुरु जुल । आःतकं म्हितीपिसं म्हिता हे च्वंगु दु । थ्व इलय् वयाः स्वयेगु खःसा मनू मनूया दथुइ सामाजिक जातिप्रथा जक मखुसें राजनैतिक जाति नं विभाजन जुइधुंकूगु दु । गुम्ह “कांग्रेस” गुम्ह “कम्युनिष्ट” सा गुम्ह “पञ्च” आदि आदि । गुबलें गुबलें थुमिगु दथुइ नं थवंथवय् इहिपा जुइगु मजुइगु जक मखुसें लः तकं बारे याइगु प्रचलन नं वयेधुंकूगु दु । थुकिं यानां “प्रजा”, “जनता” न्ह्याबलें कमजोर जुजुंवंगु दुसा उमित म्हिताच्वंपिं “खेलाडीत”त झंझं बल्लाना वयाच्वंगु दु । थ्व थौं हे झीगु समाजय् खनाच्वंगु न्हूगु खँ जुल । थथे हे थःथवय् ल्वानाः हे न्ह्यानावनेगु खःसा भविष्यय् मेमेगु नं जातीय विभाजनत हाकनं हाकनं खनेदइ मखु धाये फइमखु ।
    आः अन्तर्जातीय इहिपायात हे छकः काये । थ्व झीगु देशय् अझं छगू बल्लाःगु विषय जुयाः दनेफूगु कारण धइगु हे झी जनतां थःत थम्हं म्हसीके मफयाः खः । थःत मेपिंसं न्ह्याकथं म्हितूसां थजु धकाः च्वनेफूगु धइगु नं खास ला “चेतना” हे म्ह जुयाः खः ।
    न्ह्यागु देशय् नं थःथःगु संस्कृति व चलन धइगु दइ, व दये नं माः । तर झीथाय् थें मेमेगु देशय्  मतिनाया मामलाय् व इहिपाया खँय् मनुखं मनूयात मतिना याइबलय् जात न्हापालाक्क स्वइमखु । उकिं इपिं थःथवय् बल्लाना नं वयेफत । झीथाय् थें छगू छगू जात झन् झन् चीधं जुयाः बमलायेमाःगु नं मन्त । झीथाय् थे “जि क्वय्या जातम्ह का” धकाः हिनताबोध कायेमाःगु नं मन्त । फुक्कं मनूया जात उथें तःधं !
उकिं थौं थ्व नीछगूगु सदी न्ह्यानाच्वंबले नं थ्व अन्तर्जातीय इहिपाया छगू अपराधया रुपय् सुनां नं स्वत धाःसा उमित थ्व इलं बांमलाक्क ध्याकुंचाय् वांछ्वया थकी । उपिं ई नापं त्वाय्चिनाः न्ह्याःवने फइमखु ।
थ्व समाजया रीतिथिति फुक्कं थ्व हे समाजय् बूपिं मनूतसें दयेकूगु खः धइगु झीसं ल्वःमंके मज्यू । झी धइपिं नं थ्व हे समाजय् बूपिं खः । अथेखःसा झीसं झीगु पालय् नं छुं सुधार यानाः न्ह्याकेफु । सुधार यायेगु अधिकार झीगु नं खः धइगु नं झीसं लुमंकेमाः । अथेखःसा थ्व थौं वयाः अन्तर्जातीय इहिपा यायेज्यू लाकि मज्यू धइगु विषय तसकं चीधंगु विषय जूवंगु दु । थ्व पौनापं थौंया युवातय्त छता खँ धायेमास्ते वल – छिं इहिपा यानादीधुन ला ? धुनसा थः जीवन पासाया तःधंगु मतिनां त्याकादिसँ । इहिपा यानाः मदियानिसा इहिपा याये न्ह्यः छकः बिचाः यानादिसँ – छिम्ह पासायात छिं धात्थें दुनुगलंनिसें ययेकादियागु दुला कि मदु ? दुनुगलंनिसे यःसा व पासाया “छु जात” ? धकाः गबलें विचाः यानादी मते । छिगु मतिना सफल जुइमा, भिंतुना दु !
धीचिनाच्वंगु समुद्र – जिगु देश लुमन्ति निबन्धमुना पाखें साभार