telecom 18 kartik 2076

नेवाः व नेपाः

नेवा: अनलाइन न्युज | २०७६ आश्विन २५, शनिबार ०८:३२:४७

मल्ल के. सुन्दर
नेवाः खँग्वलं हे थ्वया क्वातुगु स्वापू नेपाःनाप दु धैगु छुमां ब्यू । इतिहास शिरोमणि बाबुराम आचार्यया ब्याख्या कथं ‘नेवाः, नेवार, नेवाल व नेपालया अर्थ छगू हे खः ।’ ऐतिहासिक दसि व भाषा विज्ञानया लिधँसाय् विश्लेषण यायेबले नेवाः व नेपाः छगूया मेगु पर्यायी खँग्वःत खः धैगु सीदु । नेवाः समुदाययात म्हसीकेगु ‘नेवाल’ खँग्वःयाहे मेगु रुप ‘नेपाल’ खः । वास्तवय् ‘नेपाल’ धैगु देस वाचक मखसें जाति वाचक खँग्वः खः । इतिहास शिरोमणी आचार्यजुं थ्व सम्वन्धय् अझ उप्वः स्पष्टयासें धयादी कथं ‘नेपालय् लिपा लिपा च्वयातःगु गुलिखे पुलांगु सफूत दु, मध्यकालय् धस्वाकातःगु गुलिनं अभिलेखत दु, उकी नं ‘नेपाल’ खँग्वःयात लिपातकं जातिवाचक अर्थय् छ्यलावयाच्वंगु खनेदु ।’ भरतमुनिजुया नाट्यशास्त्रस् ‘अंगबंगकलिङ्गाश्च वत्सश्चैवोद्र मागधा । पौण्ड्रानैपालिकाश्चैव अन्तर्गिरि वहिर्गिरा’ धकाः नेपालयात जातिवाचक अर्थय् छ्यलातःगु खंकेफु । डा. जगदिश चन्द्र रेग्मीजुया नं नेवाःतय् सम्बन्धय् पाय्छि थथेहे ज्वःलाःगु बिचाः खः । टिष्टुङ्गया भटुवाल धैगु थासय् लुयावःगु लिच्छिबी जुजु वसन्तदेवया इस्वी संवत् ५१२ व इस्वी संवत् ६०७ या अंशुवर्माया ल्वहँपतिइ न्ह्यथनातःगु ‘स्वस्तीनैपालभ्य’ खँग्वलं थ्वयात बांलाक पुष्टि यानाब्यू । फ्रान्सया विद्वान सिल्भां लेभी अथेहे भारतया नांदंम्ह इतिहासकार सुनितिकुमार च्याटर्जि थुज्वःपिं आपालं इतिहासकार व समाजशास्त्रीपिन्सं नं नेपाल खँग्वः व नेवाः जातिया दुग्यंगु स्वापू दु धैगु खँयात कयाः थःगु कथंया ब्याख्या विश्लेषण यानादीगु दु । अझ, सिल्भां लेभिजुं ला छथ्वः संस्कृतपरस्त विद्वानपिनि तर्क कथं नेमुनि पालन यानातःगु थाय् वा निपंआल वा नेपंआल जूगु धैगु सिद्धान्तयात तप्यंक अस्विकार यानादी । वेलायतया नांदंम्ह इतिहासकार ब्रायन हडसनया बिचाः कथं नं नेवाः व नेपाःया व्युत्पत्ति छगू हे खः । खः, लिपा छ्यलावंयंकेवं थ्वहे जाति वाचक नेपाल खँग्वलं देस वाचक खँग्वःया थाय् काःवंगु जक खत । नेपाल जातियापिं मनू च्वनावयाच्वंगु थाय् वा लागायात लिपा नेपाल देस कथं नामाकरण यानायंकूगु खनेदु ।
नेपाःया दक्कले पुलांगु व पत्याःयायेबहःगु लिखित ऐतिहासिक ज्वलं कथं नालातःगु ‘गोपालराजवंशावली’ स न्ह्यथनातःगु स्वनिगःया सभ्यता विकासक्रमया विवरणपाखें यच्चुक सीदु थनया दक्कले न्हापांया वासिन्दात म्येपु व सापुत खः । लिपा थुकियातहे संस्कृतीकरणयासें नेपालमण्डलया आदिवासीपिन्त महिषपाल व गोपाल (आभीर÷अहिर) धायेगु यानाहःगु खः । थुमिसं शासनसत्ता न्ह्याकेवं थुमित हे गुप्त वंशया जुजुपिं कथं वंशावली न्ह्यथनेगु जुल । झीसँ खनाच्वना, नेवाः समाजय् म्येपु व सापु खलःया मनूत थौंकन्हय् नं आपालं दनि । आः नं थुमिसं उकथंया लजगाः यानावयाच्वंगु दनि । प्राचीन इलय् कृषिया ज्ञान मदुनिबले मनूत थःगु जीविकाया निंतिं सा–म्येय् लहीगु यानावयाच्वंगु जुइ धैगु अःपुक अनुमान यायेफु । उमिसं नालावयाच्वंगु लजगाःया लिधँसाय् मनूतय्सं उमित थुकथं सापु वा म्येपु धकाः म्हसीकूगु खत । थ्वहे ल्याखं जुइफु, उगु ईया लोकआख्यानय् महिषपाल(म्येपु) व गोपालतय्(सापु) सन्तती थुगुहे म्हसीका नाप आः नं थीथी लागाय् नेवाःतय् दथ्वी ल्यं दनि । इतिहास शिरोमणी बाबुराम आचार्यजुया धापू कथं नेपालय् दक्षिणपाखें दुहाँवःपिं आर्यमूलया मनूतय् दवाव व उमिगु सांस्कृतिक प्रभावपाखें नं छतिं लिमच्यूसें थःगुहे आदिभूमिइ क्वातुक धस्वाना च्वनेफूपिं समुदायया ल्याखं नेवाः समुदाय जक खः । वयकलं धयादी ‘.....थुज्वःगु सामाथ्र्य थुमिके जक दइगु व थ्व लागाय् आवाद जुयाच्वंपिं मेमेपिंके मदइगु अजूचायापूगु रहस्यया खँ खः । थ्व लागाय् आवाद यानाः च्वनावयाच्वंगु किराँत जातिया थुगु समुदायया नां उगुहे इलय् ‘नेपार’ धकाः च्वंगु अनुमान यायेफु ।’
येँपाखे सापूत फम्पी, किपू व थक्वाःपाखे ग्वाः(ग्वार) व बज्रवराही, कुन्छाल, चित्लाङ्ग, टिस्टुङ्ग व पालुङ्ग लागाय् थ्वहे पूर्खाया सन्ततीपिं गोपाली जात कथं नालातःपिं नेवाःत आः नं ग्वाःग्वाः दनि । स्वनिगःया अतिकं पुंलागु बस्ती पशुपतिया ग्वल(देवपत्तन) थ्वहे ग्वार जातिया नामं च्वंगु जुइमाः धैगु इतिहासकार हरिराम जोशीया दावी दु । थुकथं, जनश्रुतिनिसें वंशावली, शिलालेख, अभिलेख व इतिहासय् न्यंकभनं आदिवासी नेवाःतय् द्वलंद्वः दँ पुलांगु अस्तित्व खने दु ।
थ्वहे पुर्खाया मचाखाचात न्यनावं वनाः नेवाःया आपालं कचामचात खनेदत । खः, ऐतिहासिक झ्वलय् हिमालया उखे सँदेय् व चीनं कुहाँवःपिं अले तराई व उकिया दक्षिणपाखें इलय् ब्यलय् नेपाःगालय् दुहाँवःपिं थीथी समुदायया मनूत नं नेपाःगाःया सभ्यता, संस्कृतिया मूलप्रवाहलय् ल्वाकज्यानाः नेवाःया समुदायगत लागा तब्याः व तःचाः जुयावं वन । संभवत् उकिंयानाः नेवाःयादुने नश्लगत ल्याखं थीथी रंगरुपया मनूत ध्वदुइ । मंगोल व आर्य जक मखु द्राभिडियन मूलयापिं मनूत नं नेवाःयादुने खंकेफु । किरात, लिच्छिवी, शाक्य, कोलीय, मल्ल, नायर, थकू, तिरिहुत, आदि थीथी संस्कृति, परम्परा व समाजिक पृष्ठभूमिया मनूत नेवालय् दुथ्याः । अथेहे थुमिगु धार्मिक आस्थाय् नं उतिकं वहुलता दु । शैव, सनातनी, बौद्धनिसें मुस्मां व इसाई सम्प्रदायया मनूत नं नेवाःदुने दु । तर, थुकथंया सांस्कृतिक विविधताया दथ्वी उमिसं थवं थवय् कालबिलया निंतिं मांभाय् कथं नालावयाच्वंगु नेपालभाषाया भाषिक एकरुपता नेवाःया दथ्वीया छगू क्वातुगु मंकाः म्हसीका व विशेषता जुयाः ल्यनाच्वंगु खत । उकि नं उप्वः समाजशास्त्रीपिन्स नेवाःयात छगू कथं भाषिक समुदाय (ीष्लनगब िऋयmmगलष्तथ) धकाः नालाकायेगु यानाच्वंगु खः । थ्व सिबें महत्वपूर्ण खँ, थःदुनेहे थुभनं विविधता दयाः नं सांस्कृतिक, सामाजिक व आर्थिक जीवनय् भावनात्मक रुपं् दुगु समानता अले थः नेवाः खः धैगुलि आत्मगौरवया चेतनाया लिधँसाय् विद्वानपिन्सं नेवाःयात छगू राष्ट्र(ल्बतष्यल) या ल्याखं विकसित मानवीय समुदाय धकाः धयावयाच्वंगु दु ।
उत्तर किरातकालनिसें मल्लकाल तकया ऐतिहासिक दसियात दुवालेबले व उब्लेया राजनीतिक प्रचलनयात लुमंकेबले केवल नेवाःतय्गु राजनीतिक सत्ताया लागायात कयाः जक ‘नेपाल’ धकाः धायेगु यानावयाच्वंगु खः । थथे नेवाःतय्गु लागायात नेपाल, नेपाल खाल्डो धकाः धायेगु चलन देसय् राणा शासन क्वदयाः न्हू कथंया राजनीतिक शासन प्रणाली न्ह्यज्याये धुंकाः तक नं स्वनिगःपिनेया गैरनेवाःतय्सं स्वनिगः वये–वने यायेबले ‘नेपाः वनेगु’ वा ‘नेपाः वना वयागु’ धकाः धायेगु यानावयाच्वंगु खः । गोरखाया शासकपिनि राज्य विस्तारया विवरणय् नेपाल धकाः विशेषतः स्वनिगः व उकिया जःखः नेपालमण्डलया लागायात धायेगु यानाच्वंगु दसि आपालं दु । सिँजाया खँय् जुजुपिन्सं इलय् ब्यवलय् याःगु अतिक्रमणया झ्वलय् स्वनिगःयात नेपाल देस धकाः न्ह्यथनातःगु खंकेफु । अथेला, गोरखा राज्यविस्तार लिपा खँय् शासकत स्वनिगःया नेवाःतय् संस्कृति व सभ्यतापाखें उलिहे प्रभावित जूगु खनेदत । उकिसनं स्वनिगःया उन्नत भौतिक अवस्था अले थनया अनेक कथंया सुविधा खनाः मिखावंपिं गोरखा शासकपिन्सं सैनिक बलया लिधँसाय् स्वनिगः (नेपाःगाः)यात विस्तारित गोरखा राज्यया राजधानी दयेकेगु जक ज्या याःगु मखसें वरु, उमिसं थःगु विस्तारित न्हूगु राजनीतिक सीमाना मुक्कंयात हे नेपाल देय् धकाः नामाकरण यायेगुलि गौरव तायेकल । तर, अजूचायापूगु खँ छु धाःसांं, नेवाःतय्गु प्राचीन प्रशासनिक वा राजनीतिक लागायात जक नेपाः धकाः धायेगु वा नेपाःया ल्याखं छगू बिस्कं म्हसीका बीगु प्रचलन आम मनूतय्गु संस्कार व परम्पराय् लिपा तकं ल्यनाच्वन । थ्व धुंकाः भारतया कम्पनी सरकारनाप सन् १८१६ स् जूगु सुगौली सन्धीपाखें देय्या गुकथं न्हूगु राजनीतिक सीमाना निरधारण जुल, उकथं पूर्व मेचीनिसें पश्चिम महाकाली खुसीयादुने अले उत्तर हिमाल व दक्षिणया तराई समतल लागादुनेया भूमियात नं नेपाल धकाः म्हसीकेगु ज्याया निरन्तर जुल, गुगु आः तक दनि । थुकथं नेपाल देसया राष्ट्रिय म्हसीका व नेवाः जातिया म्हसीकाया दथ्वी ऐतिहासिक कालंनिसें छगू क्वातुगु स्वापू धस्वाना वयाच्वंगु स्पष्ट खनेदु ।
– नेवाः स्वायत्त राज्य सफूपाखें

Categorized in बिचा: