swastha 3

नेवाः आन्दोलन

नेवा: अनलाइन न्युज | २०७६ श्रावण २५, शनिबार १४:४६:०९

सानुराजा शाक्य
थ्व अध्याय दुने नेवाः आन्दोलनया स्वरुप (३.१), भाषिक अधिकारया खँ (३.२), नेवाः आन्दोलनया पृष्ठभूमि (३.२.१), १०७१(१०८१ दँ तक (३.२.२), १०८० (१७ साल) लिपा (३.२.३), १०८५ दँया भाषिक आन्दोलन (३.२.४), आन्दोलन छाय् सिथिल जुल ?(३.२.४.१), नेपालसंवत्या आन्दोलन (३.३), शैक्षिक आन्दोलन (३.४), औपचारिक (३.४.१), विद्यालय तगिंमय् नेपालभाषाया शिक्षण (३.४.१.१), उच्च शिक्षाय् नेपालभाषा (३.४.१.२), अनौपचारिक (३.४.२), नेवाः आन्दोलनय् मिसातय्गु (३.५) भूमिकाया वर्णन जूगु दु ।
३.१ नेवाः आन्दोलनया स्वरुप
राजनीतिक आन्दोलनय् सामाजिक आन्दोलन नं दुथ्याना च्वनी । सामाजिक आन्दोलनय् सामाजिक मुद्दायात ल्ह्वनी । राजनीतिक दलतसें याइगु आन्दोलन राजनीतिक मुद्दाय् केन्द्रीत जुइगु जूगुलिं थ्व राजनीतिक आन्दोलन जुइ । सामाजिक संघसंस्थातसें सामाजिक अधिकारया नितिं आन्दोलन याइ । थुकी दुने जातीय, भाषिक व सांस्कृतिक अधिकारत नं दुथ्यानाच्वनी । थ्व अधिकारत प्रत्यक्ष राजनीतिक अधिकारनाप हे स्वानाच्वनी । आदिवासी जनजातिया अधिकार व अल्पसंख्यक अधिकारया खँय् संयुक्त राष्ट्र संघया थी थी घोषणाय् स्पष्ट याःगु दु । आई.एल.ओ अभिसन्धी १६९ नं आदिवासी जनजातिया सांस्कृतिक अधिकारयात सुरक्षित याःगु दु । थ्व अधिकारया नितिं संघर्ष याय्त राजनीतिक दृष्टिकोण माः । नेवाः आन्दोलन धैगु मुक्कं सामाजिक सुधारया नितिं जूगु आन्दोलन जक मखु । राजनीतिक माग दुने हे नेवाः आन्दोलन विकसित जूगु खः  ।
    नेवाः आन्दोलनयात यक्व कालतक नेपालभाषा आन्दोलनं प्रतिनिधित्व यानाच्वन । थ्व आन्दोलनया उत्थान संगठीत रुपं नेवाः सामाजिक संगठनं शुरुयाःगु खः । उकिं नेवाः सामाजिक संगठनं शुरुंनिसें गुलि नं मागत न्ह्यब्वल व फुक्कं राजनीतिक मागनाप हे अप्रत्यक्षरुपं स्वापू दु । प्रत्यक्ष राजनीतिक माग मतसे स्वरुपय् गैर राजनीतिक माग तर सारय् राजनीतिक माग ज्वनाः हे नेवाः आन्दोलन न्ह्यात । थुकथं सामाजिक आन्दोलन मार्पmत राजनीतिक उद्देश्य ज्वनेमाःगु नेवाः आन्दोलनया मचाय्क याःगु रणनीति खः । तर थ्व हे रणनीति नेवाः आन्दोलनया कमजोरी नं जुयाबिल । नेवाः आन्दोलनया राजनैतिक आजु पूवंकेगु खःसा नेवाःतय्गु थःगु सशक्त शक्ति माः धैगु नं चर्चा जुल । नेवाःतसें आः तक यानाच्वंगु आन्दोलन तसकं नरम व कुटनीतिपूर्ण दवाव जक खः । थ्व तसकं हे प्यासिभ मिलिटान्सी खः । मेगु नेवाःतसें यानावयाच्वंगु आन्दोलन कल्चरल मिलिटान्सी जक खः (शाक्य; क १११८ः२) । नेवाः आन्दोलनं सरकारयात दवाव जक बीगु खः कि नेवाःतय् सत्ता दय्का नेवाः माग पूवंकेगु खः धैगु लँपु स्पष्ट मजू । गुलिं नं नेवाः संघसंस्थातसें आन्दोलनयात दवाव बीगु ज्याय् जक सिमित जुल । छाय्कि नेवाः संघसंस्थाया उद्देश्य हे नेपालभाषा, संस्कृतिया नितिं सरकारयात दवाव बीगुली सिमित जुल । .... झीसँ दवाव समूहया रुपय् ज्या न्ह्याका नेवाः अस्तित्व बचय् याय्या लागि न्ह्याय्गु बाहेक मेगु लँपु मदु (देशय्मरुझ्या; १११६ः१) । नेवाःतसें स्वशासनया नितिं नेवाः सेनाया विकास याय्माःगु खँ तकया चर्चा जुल । नेवाः स्वशासन हय्त नेवाःतसें यानाच्वंगु आन्दोलनया लँपु हीकेमाः । नेवाःतसें यक्व सुधारवादी कुतः यात । नेपालभाषा मंकाः खलः छगू सुधारवादी प्रयोग खः । निम्ह प्यम्ह ख्वाःदुपिं बुद्धिजीविपिं कःघानाः प्रधानमन्त्रीयाथाय् ज्ञापनपौ बिउ वनी । तर संगु बःछि नं उखे थुखे संके मफु । जातीय स्वशासन प्राप्तीया लागिं सुधारवादी लँपु निराशाजनक जू । ....नेवाःतसें आन्दोलन याय्माल । आन्दोलन धैगु हिउपाः हय्त याइगु प्रतिवद्ध सशक्त ज्या खः । आन्दोलन राजनैतिक स्वभावया जुइ । आन्दोलन धैगु हिउपाःया निंतिं तःजिक न्ह्याकीगु संघर्ष खः । नेवाः स्वशासन हय्गु लँपुइ सुधारवादी, आन्दोलनकारी व क्रान्तिकारीत छप्पं जुइमाः, समन्वयात्मक ढंगं पलाः न्ह्याकेमाः (शाक्य; ख १११८ः२) । 
नेवाः भाषिक व सांस्कृतिक संगठनत फुक्कं सामाजिक संगठन दुने हे लाः । च्वसापासांनिसें नेपालभाषा मंकाः खलः नेवाः देय् दबू व नेवाः देय् गुथि थ्व फुक्क संस्था सामाजिक संगठन जक खः थुपिं राजनीतिक संगठन मखु । तर थुमिसं ल्ह्वनीगु मुद्दा धाःसा राजनीतिक मागनाप हे स्वानाच्वनी । उकिं नेपालभाषा आन्दोलन वा नेवाः आन्दोलनं ल्ह्वनीगु मागयात पूवंकेत थः हे राजनीतिक निर्णयया तहलय् थ्यनेमाः धैगु बिचाःया विकास मजू । थःपिनिगु माग सरकार वा राजनीतिक दलतसें सुनुवाइ याय्माः धैगु बिचाः नेवाः आन्दोलनया खः । उकिं हे नेवाः आन्दोलनय् जूगु संघर्षय् थःपिनिगु माग, ज्ञापनपत्र वा स्मृतिपत्र ज्वनाः गुबलें जुजु याथाय्, गुबलें प्रधानमन्त्री याथाय् बिउ वनेगुली सिमित जुल ।
    थुकिं नं क्यंकि नेवाः आन्दोलन राजनीतिक क्षेत्रय् दवाव बीगु ज्याय् हे अप्वः सिमित जुल । जातीय आन्दोलनया छगू पक्ष दवाव सिर्जना याय्गु नं खः । लिपांगु पटकय् वया जक नेवाः आन्दोलनं भाषिक पहिचान जक मखु जातीय पहिचानया आन्दोलनयात विकास याय्गु क्रमय् दु । उकिं जातीय आन्दोलनया बारे ब्रासया कथं जनजातिं भावनात्मक आत्मसचेतनता नं नालाच्वंगु दइ गुकिं छगू स्तर (क्तबतगक)या माग वा दावी याइ, मेपिंस्वयां क्वय् मलाः वा म्होति नं बराबरी खः धैगु माग याइ । थःगु स्तर सुधारया नितिं उमिसं आर्थिक कल्याण, नागरिक अधिकार, शैक्षिक अधिकार आदिया नितिं राजनीतिक ख्यलय् दवाव समूहया रुपय् सः ल्ह्वनी थ्व स्वयां नं न्ह्यःने वना उमिसं स्वायत्तता वा पृथक राज्यया नं माग याय्फु (ब्रास; ११११ः१९–२०) । व्यापक अर्थय् धाय्गु खःसा आन्दोलन धैगु अन्यायया विरोधय् सः तय्गु खः । थज्याःगु सः बुलन्द याय्त मनूत संगठीत जुइ अर्थात खलः पुचलय् आबद्ध जुइ (कायस्थ व राजकर्णिकार; ११२४ः२७) ।
    नेवाः भाय्यात नेपालभाषा धाय्माःगु, विद्यालय व उच्च शिक्षाय् नेपालभाषा ब्वने दय्माःगु, सरकारी संचार माध्यमय् नेपालभाषाया नं कार्यक्रम वय्माःगु, सरकारी सूचंत नेपालभाषां नं बी माःगु व नेपाल संवतयात सरकारी मान्यता बीमाःगु माग तया जूगु गतिविधी हे नेवाः आन्दोलनकथं म्हसील । लिपांगु कालय् जनजाति आन्दोलन धकाः आर्थिक, राजनैतिक, सामाजिक, शैक्षिक आदि ख्यलय् समान अवसर दय्माः, मदइगु अवस्थाय् आरक्षण, स्वशासन, सङ्घीय राज्य व आत्मनिर्णयया अधिकार काय्गु लक्ष्य ज्वनाः नेपाःया नितिं जातीय आन्दोलनया विकास जुल । नेवाः आन्दोलन नं लिपांगु कालय् थ्व परिभाषाकथं नेवाः स्वशासन, स्वायत्तता व आत्मनिर्णयया माग ज्वनाः न्ह्यानाच्वंगु दु ।
३.२ भाषिक अधिकारया खँ
    आन्दोलन अधिकारनाप स्वानाच्वनी । नेवाः आन्दोलन नं अधिकार काय्गु नितिं हे जूगु खः । बाकुपौया मान्यतायात कयाः जूगु १००८ दँय् जूगु आन्दोलन नं नेवाःतसें भाषिक अधिकारया नितिं हे आन्दोलन याःगु खः (कायस्थ व राजकर्णिकार; ११२४ः२७) ।
३.२.१ नेवाः आन्दोलनया पृष्ठभूमि
    गोरखा राज्यया विस्तार याय्गु क्रमय् पृथ्वीनारायण शाहं ८८८ दँय् नेपाः गाःया नेवाः राज्यत त्याकेवं पिदंगु राजनीतिक संरचनाया कारणं नेवाःत राजनीतिक रुपं शक्तिहिन जुल । गुकिया कारणं नेवाःतय्गु भाषा, संस्कृति व अवसरय् नं राज्यं पिने लाःगु वर्गया रुपय् हिल । पृथ्वीनारायण शाहया छय् रणबहादुर शाह जुजु जुयाच्वंगु इलय् जुजु रणबहादुरया सिक्क हे यःम्ह महारानी छम्ह दुगु जुयाच्वन । महारानीया तःकै मवनीगु जुयाच्वन । मचातय्के तःकै वलकि वयात नं पुनी धकाः ग्याना जुजुं कै मवनिपिं कचिमचात फुक्कसित नेपाःगालं पितिना छ्वत । थथे पितिना छ्वःपिं मस्तनाप मां अबुपिन्त सिपाही नं घेरे याकाः न्हाय्पां प्वाचं दाया यंकीबलय् गथे जुल जुइ । गुलि मस्तला लँय् वं वं हे चिकुं पुनाः सित मां बौपिं नुगः दाया ख्वल । अथे सीपिं मस्तय्त उय् नं मदु थुने नं मदुगु उर्दी दुगुलिं तामाखुसी कुर्का छ्वय्माल । थज्याःगु जुइकाः गथे नुगः तयाच्वने फइ ? अले मां बौया हृदय विद्रोहया भाव दनावल अले पिडित नेवाःतय्सं सितलामाजु स्वहुने परजाया गथिन हवाल  धकाः म्ये हालाः “स्वामि जुजुया धर्म मदया कचिमचा वाकेछ्वत, वनेमाल तामाखुसि पारि, नेपालया छत्रपति श्री रणबहादुर परजान अति दुःख सिल” धकाः विरोधया म्ये हाल  (कसा; १०८३ः७४) । जुजुपिनिगु निरंकुश शासनकालय् जुजुं याःगु अत्याचारया विरोधय् थुलि म्ये च्वया हालेगु धैगु नं छगू कथंया नेवाःतसें विरोधया सः थ्वय्कूगु खः ।
    राणा प्रधानमन्त्री चन्द्र शम्शेरं नेपाल संवतया नापनापं नेवाः भाय्यात नं कानूनी मान्यता मदैगु घोषणा यात । चन्द्र शम्शेरं उगु इलय् नेपालभाषां च्वयातःगु वन्दापत्र, तमसुक आदि भ्वंयात मान्यता   मबिल । राणा प्रधानमन्त्री चन्द्र शम्शेरया पालय् १०२५ दँय् नेपालभाषां च्वयातःगु भोंयात मान्यता मबीगु जुलसा लिपा वयाः थःपिनिगु धर्म, संस्कृति कथं द्यःयात छाय्त छपु निपु सिलः, तुतः च्वःपिं च्वमितय्त तकं ज्वनाः कुनाः हानं नेपालभाषां थथे च्वय् दइमखु धकाः तत्कालिन राणा शासकतय्सं ख्वाच्वः धम्कि बियाहय्गु यानाहल (तुलाधर; ११२०ः७९) । थ्वया न्ह्यः हे नेपालभाषां च्वयातःगु भोंयात मान्यता मबीधुंकल ।
श्री ५ पृथ्वीवीरविक्रम शाहया राज्यकालतक ‘बाकुपौ’यात जक मान्यता दुगु खँ मुलुकी ऐन कागज जाँचया महल २७, देहाय ३ स उल्लेख जुयाच्वंगु व्यहोरां प्रमाणित जू– ‘सहीछाप नगरेको र सहीछाप गर्नुपर्ने मुख्य कारणीले आफ्नो हस्ताक्षरले नलेखेको भएपनि विसं १९४५ बैशाख बदि ३० रोज ६ देखि अघिको पाटन भादगाउँका श्रीवत्स लेखेको बाकुपौ रहेछ भने सो कागज सदर हुने हुनाले त्यस्ता कागजबाट नालीस उजुर सुनी इन्साफ गरि दिनुपर्छ ।’ थुकथं १००८ दँ लिपाया बाकुपौयात मान्यता मन्त धाःगु नेपाललिपि, नेपालभाषा व नेपालसंवत्यात मान्यता मन्त धाःगु खः । १००८ बैशाख ३० न्ह्यःया बाकुपौयात मान्यता दय्केत नं नेवाःतसें आन्दोलन यात । मुलुकी ऐन कागजजाचया महलकथं बाकुपौयात मान्यता दय्माः धकाः यल व ख्वप देशया नेवाःतय्सं तःजिक भाषिक आन्दोलन न्ह्याकूगु खनेदु । व हे आन्दोलनया कारणं १००८ बैशाख ३० न्ह्यःया बाकुपौयात सदर जुइगु मान्यता बीत सरकार बाध्य जूगु खः । थथे सरकारं ऐन कानून दय्काः बाकुपौयात मान्यता मब्यूसां यलय् व ख्वपय् च्वंपिं नेवाःतय्सं आन्दोलनया रुपय् बाकुपौ च्वय्गु मत्वःतू । उकिं बाकुपौया निंतिं जूगु आन्दोलन हे न्हापांगु नेवाःतसें याःगु आन्दोलन (नेपालभाषा आन्दोलन) खः (कायस्थ व राजकर्णिकार; ११२४ः२७) ।
धार्मिक ज्याझ्वलय् छपु बौद्ध तुतः नेवाः भासं च्वयाः द्यःया नामय् छाल धकाः तुतः छाःम्ह भवानीवीरसिंह कसाः व च्वःम्ह योगवीरसिंह कसाः निम्ह डण्डित जुल (मल्ल; ११२०ः५७) । १०४३ दँपाखे कान्छा लामाया नामं म्हस्यूम्ह भिक्षुं नेवाःतय्थाय् बुद्धधर्मया प्रचार यानाः नेवाः शिष्यत दय्कल । नेवाःत नं भिक्षु जुल धकाः देशं पितिना छ्वल । नेपालय् थेरवादी बुद्धधर्मयमा न्हापांगु पर्चा नेपालभाषां पिदंगु  खः । १०६४ दँय् बर्षाबास च्वनाच्वंपिं थेरवादी नेवाः भिक्षुपिन्त जुद्ध शमशेरं देशं पितिना छ्वल          (अमृतानन्द; ११०२ः१८) ।
राणा शासनया ख्यूँगु कालय् नेवाःतय्त जूगु जातीय दमन अन्तर्गत नेपालभाषायात हाकुतिनेगु राणा शासकतय्गु षडयन्त्र थूपिं छुं नेवाःतसें नेवाःतय् नुगलय् चेतनाया जः ह्वलेगु मनंतुन । राणातसें हाकुतिनेत स्वसां नेवाःतसें भाय् ल्यंका तय्माःगु चेतना दनावसेंलिं नेपालभाषा ल्यंका तय्गु खःसा नेपाल लिपि त्वःता देवनागरी लिपि छ्यला नेपालभाषा ल्यंकेगु अभियान शुरु यात । थुकथं अभियान शुरु याय्गु ज्या गद्यगुरु निष्ठानन्द बज्राचार्य खः । निष्ठानन्द बज्राचार्यं प्रचलित बौद्ध साहित्ययात प्रचलित नेवाः भासं हिला देवनागरी लिपिं नेवाः सपूm पिकाय्गु ज्यां नेपालभाषाया पुनर्जागरण जुल । अथेहे सिद्धिदास महाजुं नेवाःतय्त झीगु भाषा मदया वनीन थुकेयात म्वाके माल धकाः नेपालभाषां साहित्य च्वयाः भाषिक जागरण थनेगु ज्याया शुरुवात यात । उकिं हे महाकवि सिद्धिदासजुं भाषा म्वाःसा जाति म्वाइ  धाःगु खः (मल्ल; १११५ः५९) । उकथं हे सिद्धिदासया भाषा म्वाकेगु अभियानयात तिबः बीत मास्टर जगत सुन्दर मल्लं उगु हे कालय् भाय् म्वाकेगु खःसा मस्तय्त थःगु हे भाषां शिक्षा बिइमाल धकाः नेवाः भासं ब्वंकेगु विद्यालय खौमा त्वालय् चाय्कल । अथेहे उगु हे इलय् नेवाः भाय्यात ल्यंकेत देवनागरी लिपि छ्यला धार्मिक लँपु मार्पmत नेवाः भाय्या प्रचारया ज्या यात ।
    नेपालभाषा न्हनावनेत्यंगु खनाः सिद्धिदासं साहित्यिक व समाजसेवा मार्फत, मास्टर जगतसुन्दर मल्लं शिक्षा मार्फत, निष्ठानन्द बज्राचार्यं धार्मिक सपूm मार्पmत नेपालभाषायात म्वाकातय्गु अभियान न्ह्याकल । नेपालभाषा न्हना वनेत्यंगु मूख्य कारण तत्कालिन राणा शासनया भाषा नीति हे मू कारक  खः । अथे खःसां तबि नेवाःतय्के भाषिक जागरण थनाः थःगु जातीय पहिचान ल्यंकाःतय्त भाषा ल्यंका तय्माः धैगु चेतनाया आधारय् नेपालभाषाया मार्पmत साहित्य च्वय्गु, शिक्षा बिय्गु व धार्मिक सपूm च्वय्गु याःगु खः । थुकीयात नेपालभाषाया पुनर्जागरण जूगु कालकथं म्हसिउ । वय्कपिं ल्यू योगवीरसिंह, शुक्रराज शास्त्री व धर्मादित्य धर्माचार्यपिसं राणातय्गु चरम दमन इलय् नं नेपालभाषां साहित्य च्वय्त हःपा बीगु, ब्याकरण व पत्रिका पिकया आन्दोलनयात न्ह्यःने यंकेगु ज्या यात ।
    नेपालभाषायात मान्यता बीकेगु खँयात कविताया माध्यमं नेवाःतय् दथुइ थ्यंकेगु कुतः कवि योगवीरसिंहं याःगु खः । योगवीरसिंह न्ह्यःयापिं नेपालभाषाया हस्तितसें साहित्य व धार्मिक व शिक्षाय् नेपालभाषायात थःगु हे पहलं थाय् बीगु कुतः याःगु खः । तर योगवीरसिंह धर्मादित्य धर्माचार्य निम्ह हे उज्वःपिं व्यक्तिपिं जुल गुपिसं नेपालभाषा मान्यताया खँया उत्थान यात । उकिं नं नेवाः आन्दोलनय् नेपालभाषायात मान्यता बीमाः धैगु मागया शुरुवात नं यात । योगवीरसिंहं ‘नेपालभाषा जिर्ण जूगु अल्सि मचासे भिंकेनु, भारतिय शास्त्र भवनं मान थ्वइत बीकेनु’ कविता च्वल (योगसुधा; १०७०ः१) । थ्व कवितां स्पष्ट निगू सन्देश बियातःगु दु नेपालभाषाया पुनर्जागरण व थ्व भाषायात मान्यता माःगु । थुकथं नेपालभाषा आन्दोलनया नितिं योगवीरसिंहं इनाप यात ।
    नेपालभाषाया संगठीत पलाःया न्हापांगु कुतः धर्मादित्य धर्माचार्यं १०४६ दँया श्री पंचमि कुन्हु नेपालभाषा साहित्य मण्डल स्वना यात । कलकत्ताय् दुपिं फुक्क नेपालवासीपिं मुनाः कलकत्ता धम्र्मराजिक चैत्य विहारे नेपालभाषा साहित्य मण्डल थापना याःगु खः (धर्माचार्य; क १०४९ः१६) । थ्व संस्था थापनाया मू आज्जु कलकत्ता विश्वविद्यालय नं नेपालभाषायात मान्यता मब्यूगुलिं नेपालभाषायात विश्वविद्यालयय् मान्यता बीकेत माःगु पाठ्यसामाग्रीत प्रकाशन याय्गु खनेदु । थुकिया नितिं नेपालभाषाया न्हापांगु पत्रिका १०४५ दँनिसें ‘बुद्धधर्म’ पत्रिका पिकाःगु खः । थ्व पत्रिका १०४७ दँनिसें ‘बुद्ध धम्र्म व नेपालभाषा’या नामं पिदन । थुगु पत्रिका दँ ३ ल्याः ५ व ६ निसें थुकियात नेपालभाषा साहित्य मण्डलया मुखपत्र धकाः धयातःगु दु । थुकथं ने.सं. १०४५ सालंनिसें नेवाः भाषिक आन्दोलनया विधिवत पलाःया शुरुवात जुल ।
धर्मादित्य धर्माचार्यं नेपालभाषाया नितिं शुरु जूगु थ्व गतिविधियात नेपालभाषा आन्दोलन धकाः स्पष्ट यात । थःगु मांभाय्यात म्वाकेगु, उत्थान याय्गु व मान्यता काय्गु ज्यायात नेपालभाषा आन्दोलन धकाः दकलय् न्हापां नां छुम्ह धर्मादित्य धर्माचार्य खः । नेपालभाषा आन्दोलनय् शुरुनिसें लिपांगु कालतकं प्रमुख मागया रुपय् वयाच्वंगु नेवाःभाय्यात ‘नेपालभाषा’ धाय्माः धकाः सार्वजनिक रुपं अभियान न्ह्याकूम्ह नं धर्मादित्य धर्माचार्य खः– “नेवातसें थवगु १०० गू समाजया आदि देशभाषायात ‘नेपालभाषा(नेपाली)’ धका चोयेगु । ‘नेवारी’ नां नेवातसें तगु मखु....” (धर्माचार्य; क १०४९ः१३) ।’ नेपालभाषा आन्दोलनया लोकप्रिय अभियान नेपाल संवतया न्हूदँ हनेगु खँ हःम्ह नं धर्मादित्य धर्माचार्य हे खः –‘....थःगु देश रीण मुक्त यागु संवत् खः या नीतिं थो झीगु राष्ट्र सम्बत खः’ (धर्माचार्य; ग १०४९ः४०) । नेवाः आन्दोलनय् नेपालभाषायात नं थाय् बीमाल धकाः प्रतिनिधिमण्डल वनाः धाः वनेगु ज्या याःम्ह नं धर्मादित्य धर्माचार्य हे खः । कलकत्ता विश्वविद्यालयय् नेवाः भाय्यात नं भर्नाकुलर विषयकथं मान्यता बीकेत भाइस चान्सलरयाथाय् नेपाली विद्यार्थी ब्वना डेलिगेसन वंगु खः ।
भाषिक अधिकारया बारे नेवाःतसें राणाकालं निसें हे सः तःगु खः । ुक्ष्त धबक तजभ ल्भधबच या तजभ प्बतजmबलमग ख्बििभथ धजय चबष्कभम तजभष्च खयष्अभ ायच बिलनगबनभ चष्नजतक कष्लअभ तजभ तष्mभ या तजभ बगतयअचबतष्अ च्बलब चगभि बलम तजभथ ष्लतभलकषष्भम तजभष्च मझबलम मगचष्लन तजभ बगतयअचबतष्अ उबचतथभिकक एबलअजबथबत चगभि ९द्यजबततबअजबलस द्दण्ण्डस्छछ०। १०४७ दँपाखे थुलिंचा पुचःया नामं साहित्य च्वयाः पिथनेगु यात । थुलिंचा पुचः नेपालभाषा प्रति अनुराग क्यनीपिनिगु पुचः खः । थुलिंचा पुचः धैगु छुं विधिवत् स्वंगु संघ संस्था मखु । १०४७ दँपाखे थःगु भाषा साहित्ययात तत्कालीन शासन व्यवस्थां दमन यानातःगुया विरोधय् जातीय अभिमान तथा मातृभाषानुरागया भावनां दनावःपिं तत्कालीन दरवार स्कूलया नेवाः विद्यार्थीतय्गु पुचः खः । उगु इलय् दरवार स्कूलय् झिगू कक्षा तक ब्वंकाः विद्यार्थीतय्त म्याट्रिक जाँच बीकेत ‘कलकत्ता’ वा ‘पटना’ विश्वविद्यालय छ्वइगु जुयाच्वन । म्याट्रिकया पाठ्यांशय् १०० नम्बर मातृभाषा (भर्नाकुलर)यात बियातःगु जुयाच्वन । थथे भारतया विश्वविद्यालय म्याट्रिक जाँच बिउवनीपिं छपुचः नेवाः विद्यार्थी थुलिंचा पुचलं नं नेपालभाषा भर्नाकुलरकथं जाँच बीगु योजना दय्काच्वंगु जुयाच्वन । तर उमिगु आकांक्षायात म्वाय् चुइके थें मातृभाषाकथं नेपालभाषा मखु नेपालीभाषां जाँच बीमाःगु बाध्यता उमित जुल । फलस्वरुप सुशुप्त रुपय् च्वनाच्वंगु जातीय भावना, भाषा अभिमान उमिके दनावल । उपिसं महाबौद्धय् वैकुण्ठप्रसाद लाकौलया छेँय् मुनाः नेपालभाषा साहित्य साधना याय्गु धकाः प्रण यात  (तुलाधर; ११२०ः१०३–१०४) । थुकथं नं नेपालभाषा आन्दोलनया विकास जुयावन ।
‘नेपाली विहार’ सपूmया भूमिकां जक नं नेपालभाषा आन्दोलनया प्रतिनिधि जुया भाषिक दमनया विरोध याय्त सफल जुल । ‘नेपाली विहार’ सपूm चिकिचाधंगु कविता संग्रह खः । १०५९ दँपाखे भारतय् छापे यानाः हःगु थ्व सपूmयात राणा सरकारं प्रतिवन्ध तःगु खः । राणा कालय् नेपालभाषां च्वःगु कारणं हे योगवीरसिंह, फत्तेबहादुर सिंह, चित्तधर हृदय व सिद्धिचरण श्रेष्ठपिन्त राणा सरकारं राजकाज मुद्दा तल । गुकिया कारणं वय्कपिसं कैद व जन्मकैद व सर्वस्व हरणया सजाँय फया कालकोठरी च्वनेमाल । थुकिं नं क्यं उगु इलय् नेपालभाषां च्वय्गु ज्यायात तकं राज्यं राजद्रोह याःगु कथं काइगु । वय्कपिं मध्ये चित्तधर हृदय नं च्वयातःगु साहित्यय् सरकारप्रति खास हे आपत्तिजनक खँ मदु अय्नं नेपालभाषां च्वःगु धकाः झिनिदँया जेल सजाँय बिल । सिद्धिचरणं नेपालभाषां च्वया क्रान्तिया खँ नं च्वःगुलिं धकाः झिंच्यादँ कुनेगु सजाँय बिल । थुमिसं च्वयातःगु साहित्य मुंकाः भारतय् यंकाः नेपालभाषाया ‘नेपाली विहार’ सपूm पिकाःगु द्वपनय् फत्तेबहादुरसिंहयात जन्मकैद व सर्वस्व हरणया सजाँय बिल । थुपिं फुक्कसित च्वय्गु ज्याय् उक्सेयाःम्ह धकाः योगवीरसिंहयात नं जन्मकैद व सर्वस्वहरणया नितिं सिफारिश यात । १०६१ दँनिसें नेपाःया राजनीतिक कारण व भाषिक कारणं जेलय् लाःपिं नेवाःतय् दथुं नेपालभाषा साहित्यया ज्वःमदुगु साहित्य सिर्जना याय्त ग्वहालि जुल । गुकिं यानाः नेपालभाषा साहित्ययात धनी याय्गु नितिं जेलकालय् सिर्जना जूगु साहित्यया तःधंगु योगदान जू वन । थुकथं राणाकालय् नेपालभाषां साहित्य सिर्जना याय्त तकं संघर्ष याय्माल ।
( च्वमि शाक्यं  नेपाल भाषा आन्दोलन १११० निसें ११२६ तक यात कयाः च्वयादिगु शोध – प्रवन्ध पाखें साभार )

Categorized in बिचा: