chetrapa55

नेपालभाषा मंकाः खलः गुगु कथं पलिस्था जुल ?

नेवा: अनलाइन न्युज – निश्चल | २०७६ श्रावण ४, शनिबार ११:३९:२४

सानुराजा शाक्य
१०९९ दँय् जूगु विद्यार्थी आन्दोलनया कारण घोषणा जूगु जनमत संग्रहया इलय् सहज जूगु राजनैतिक वातावरणय् कय्कुनाच्वंंपिं नेवाःत चकनेगु कुतलय् गठन जूगु नेपालभाषाया संस्था खः नेपालभाषा मंकाःखलः । मंकाःखलः गठन जुइ न्ह्यः गुलिं नं नेपालभाषाया संगठन गठन जुल व फुक्क संस्थाया ज्या धैगु नेपालभाषाया साहित्यिक ज्याझ्वः यानाः भाषा म्वाकातय्गु अभियाना न्ह्याकेगु तर मंकाःखलः नं नेपालभाषाया साहित्यिक ज्याझ्वःया ग्वसाः ग्वय्त मखुकि भाषिक अधिकारया सः ल्ह्वनेत मंकाःखलः निस्वनेगु ज्या जूगुलिं नेपालभाषा आन्दोलनय् मंकाःखलःया गठन लिपायात मूपूगु न्हूगु अध्यायया रुपय् काय्गु याः ।
१०९९ दँया विद्यार्थी आन्दोलनया दवावय् जुजु वीरेन्द्रं जनमत संग्रहया घोषणा यात । थ्व इलय् राजनैतिक वातावरण भतिचा छ्वासुुगुलिं थी थी संस्थायात सभा सम्मेलन याय्गु गतिविीध याय् अःपुल । नेपालभाषा ख्यलय् नं थ्व ह्वःताःया इलय् संगठीत जुइमाः धैगु भावना ब्वलन । येँया थी थी त्वालय् नेपालभाषाया ज्याझ्वः न्ह्याकेत थी थी पुचः दयाच्वंगु खः । थुकथंया पुचः वा खलः स्वनेगु ज्या १०८५ दँया नेपालभाषा आन्दोलनया इलय् जूगु खः । थ्व आन्दोलनया झ्वलय् त्वाः त्वालय् साहित्य सम्मेलन याय्त थुकथंया खलः पुचः स्वनातःगु खः ।  खलः पुचः गुलिं निस्क्रिय गुलिं सिमित गतिविधि याना म्वानाच्वंगु खः । १०९९ दँय् वःगु छ्वासुगु राजनैतिक वातावरणय् खलः पुचः छथाय् च्वना समन्वय याइगु संगठन दय्के माःगु वाःचाय्कगुलिं हे नेपालभाषा मंकाःखलः १०९९ दिल्ला ११ खुन्हु निस्वंगु खः । भाषिक पहिचान व अधिकारया सः ज्वनाः  मंकाःखलः स्वनेगु ज्या आन्दोलनया ऐतिहासिक पलाः खः । येँया क्षेत्रपातिया चाकलाः दबूया कुतलय् स्वनिगःया तःधं, चीधं नेपालभाषा सम्बन्धित खलः पुचः आदियात छथासं मुंकाः सकलें नेवाःतय्गु छगू मंकाः संस्था नेपालभाषा मंकाःखलः स्वनेगु ज्या जुल ९मल्लस ११२०ः६९० ।
मंकाःखलः निस्वंबलय् येँया नेवाः खलःपुचःया जक सहभागिता दुगु खनेदु । नेवाःतय्सं थःगु भाय्, साहित्य व संस्कृतिया नितिं सरकारी संचार माध्यम साहित्यिक सांस्कृतिक संस्थानय् थाय् काय्गु तात्कालिक आजु ज्वनाः छगू अस्थायी मोर्चाया रुपय् मंकाःखलः स्वंगु खः ९भितुंना पौस १११४ः३० ।
मंकाःखलः निस्वने धुंकाः दकलय् न्हापां याःगु ज्याझ्वः येँया जनबहाः दुने विविध भाषाभाषीतय् आमसभा खः । थ्व आमसभा मार्पmत मंकाःखलकं नेपालभाषा व जातिया मान्यता, अधिकार अले देया फुक्क भाषाया समानताया नारा ब्यूगु खः । नेपालसंवत्या न्हूदँयात सार्वजनिक रुपं जुलुस व सभा मार्पmत भिंतुना कालबिल याय्गु नामय् नेवाःतय्त थनेत सफल जूगु आन्दोलनया न्ह्यलुवा  मंकाःखलः जूगुलिं आन्दोलनय् मंकाःखलःया विस्कं महत्व व आकर्षण अप्वल ।

 तःमुंज्या
    अस्थायी मोर्चाया रुपय् निस्वंगु खलः जूगुलिं थुकिया निर्दिष्ट लक्ष्य, विधि विधानया आवश्यकता मताय्कल । उकिं मंकाःखलःया न्हापांगु तःमुंज्या खलः गठन जूगु झिदँ लिपा ११०९ दँय् वयाः जक याय् फत । नेसं ११०९ दिल्लागा ११ व १२ निन्हुयंक  मंकाःखलःया न्हापांगु तःमुंज्या येँय् जुल । थ्व तःमुँज्यांतिनि मंकाःखलःया विधान दय्कल । थुगु मुंज्याय् नं प्रतिनिधिकथं दुथ्यापिं येँया खलः पुचः जक खः ९इनापस ७ः३०० । थ्व तःमुंज्यां याःगु निर्णय खः
    १ मां भासं शिक्षा काय् दय्माः ।
    २ सरकारी संचार माध्यमय् फुक्क भाय्यात समान रुपं थाय् बीमाः ।
    ३ नेपालसंवत्यात राष्ट्रिय मान्यता दय्माः ।
    मंकाःखलकंं थःगु आज्जु व ज्याझ्वः मालेत १११० पोहेलाथ्व २ ९०४६ पुष १४० खुन्हु भाषिक चेतना, अधिकार व संगठनकथं स्वब्वः थलाः थः दुजःतलिसे सहलह ब्याकल । मंकाःखलःया निक्वःगु तःमुंज्या १११२ कौलाथ्व १३ व १४ निन्हुयंक येँय् जुल । उगु तःमुंज्यां नायः पद्मरत्न तुलाधर, न्वकू मल्ल के। सुन्दर, दांभरिं भाइराजा तुलाधर, ल्यू छ्याञ्जे शरदवीर कसाः ल्यःगु खः । मंकाःखलःया निक्वःगु तःमुंज्यां न्हूगु विधान पारीत यानाः थ्व खलःयात राष्ट्रिय स्तरया जनआधारित सङ्गठनकथं न्ह्याकेगु स्वरुपयात अनुमोदन याःसां विधानया खँय् विवाद ल्यनातुंच्वन । थुकथं मंकाःखलकं राष्ट्रिय स्वरुप दय्काः सङ्गठन विस्तार याय्गु खँ हय् धुंकाः येँया थी थी थासय् येँया १७ व २१ वडाय् मंकाःखलःया कचा निस्वन । थुकथं हे पाल्पाय् नं मंकाःखलः गठन जुल ९इनापस ११ः१९० । थुकियात निरन्तरता बिया राष्ट्रिय स्वरुप काय्गु ज्या विवादया कारणं मन्ह्याः ।
७।२।२।२।२ मंकाखलकय् विवाद
मंकाःखलः प्रतिष्ठित भाषिक अधिकारया पक्षय् ल्वाइगु संस्थाकथं देय्न्यंक प्रचार जुयावल । गुकिंयानाः थ्व खलःयात भाषिक अधिकार सम्बन्धी निरन्तर ज्याझ्वः बीत माग वैगु स्वाभाविक हे जुल ।  मंकाःखलःया सफलताया कारणं देया थी थी जिल्लाय् नं  मंकाःखलःया नां नाप ज्वःलाक खलः निस्वनेगु क्रम न्ह्यात ।  मंकाःखलः विशेष यानाः येँया संगठनकथं क्रियाशील जुयाच्वंगु खःसा थ्व संगठनप्रति देय् फुक्क नेवाःतय्गु केन्द्रकथं विकास जुइगु शुरु जुल । तर मंकाःखलःया थःगु विधान व ठोस नीति कार्यक्रम मदुबलय् थुकि दुने माःकथं लोकतान्त्रिक अभ्यास मजुइगु जुल । गुकिया कारणं मंकाःखलः दुने बुलुहुँ विवाद नं ब्वलन । थुकिया लिच्वःकथं न्हूदँया भिंतुना जुलुस लगायतया कार्यक्रमय् सहभागित म्हो जुजुं नं वन । गुबले  मंकाःखलःया नायः भाजु पद्मरत्न तुलाधर तत्कालिन राष्ट्रिय पंचायतया चुनावय् जनपक्षिय उम्मेदवारकथं येँया निर्वाचन क्षेत्रं चुनावय् दन, व हे इलय् मंकाःखलः दुने नं विवाद तःच्वल । अले खलःया आदर्श व भाषा आन्दोलनया खँय् खलःया नायःनाप थःपिनिगु सैद्धान्तिक असहमति ब्वलंगुलिं धकाः  मंकाःखलःया स्वम्ह पदाधिकारीत प्रचार सचिव राजा शाक्य, सङ्गठन सचिव श्रीकृष्ण ‘अणु’ व दुजः नरेन्द्र बज्राचार्यं राजिनामा बिल ९इनापस ४ः१८० । थ्वया न्ह्यः  मंकाःखलःया छ्याञ्जे मल्ल के। सुन्दरजुं राजिनामा बियादीगु खः ।
    १११२ य् जूगु मंकाःखलःया निक्वःगु तःमुँज्या विवादया दथुइ क्वचाल । न्हापांगु तःमुँज्यां न्वकू पदय् त्याःम्ह दुर्गालाल श्रेष्ठंतकं निक्वःगु तःमुँज्याय् भोट बी मखन । उकिंयानाः मुँज्याय् थ्यंपिं छथ्वः तम्वल । निक्वःगु तःमुंज्या धुंकाः गठन जूगु कार्यसमिति विवाद ब्वलन । कार्यसमितिया मुँज्याय् न्वकू मल्ल के। सुन्दर व दांभरिं भाइराजा तुलाधरं थःगु पदं राजिनामा बिल । तर वय्कपिनि राजीनामा स्वीकृत जू मजूगु छुं निर्णय मजू । बुलुहुँ मंकाःखलःया मुँज्या तापाना वन मुँज्या जूसां निर्वाचित पदाधिकारीत मुँज्याय् मवइगु जुल । निक्वःगु तःमुँज्या धुंकाः स्वक्वःगु तःमुँज्या मजुल । यक्व दँतक नं तःमुँज्या मजूगुलिं लिपा वैधानिकता खँ वल ।
७।२।२।२।३  स्वनिगलं पिने खलःया विस्तार
येँया नेपालभाषा मंकाःखलकंं न्ह्याकूगु न्हूदँया ज्याझ्वलं यानाः स्वनिगलं पिने च्वंपिं नेवाःतय्त नं संगठीत जुइक ह्वःताः चूला वल । स्वनिगलं पिने नेवाः भाय्या गतिविधी न्ह्याकेत थःपिसं हे भाषा बांलाक मथू धकाः लिचिला च्वंपिं नेवाःतय्त भाषा बाहेक नं सांस्कृतिक पहिचानया लिधंसाय् थःपिं संगठीत जुइ ज्यू धैगु वाः चाल । स्वनिगलं पिने नेवाःतय्त संगठीत जुइत हःपाः बी्गु ज्या येँया  मंकाःखलःया न्हूदँ आन्दोलनं हे पिदंगु खः । नेपालभाषा खलःया नामं हेटौंडाय् ११०२ दँय् नेवाःत संगठीत जुल । वीरगंज नेपालभाषा खलः नेसं ११०४, नेपालभाषा समिति धरान नेसं ११०५, नेपालभाषा खलः कलैया नेसं ११०५ व झापाय् नं ११०६ दँय् न्हूदँ हनेत नेपालभाषा समिति स्वन । स्वनिगलं पिने गठन जूगु नेपालभाषा खलःतसें थःगु आज्जु धैगु नेपालभाषा व नेवाः संस्कृतिया संरक्षण व संवद्र्धन खः । तर वय्कःपिसं शुरु याःगु ज्या धैगु नेपालसंवत्कथं न्हूदँखुन्हु भिंतुना देछाना ब्यानर ब्वय्गु नापं न्हूदँया झ्वलय् चीचीधंगु ज्याझ्वः याय्गु खः । थुकथंया न्हूदँ हनेगु प्रभाव स्वनिगलय् जुइगु न्हूदँया भिंतुना ज्याझ्वलं हे प्रभावित जुया याःगु खः धैगु स्पष्ट जू ।
 मंकाःखलःया निक्वःगु मुंज्यां मंकाःखलःयात जनआधारित राष्ट्रिय संगठनया रुपय् विकास याय्गुकथंया विधान अनुमोदन याय् धुंकाः संगठन दय्केगु झ्वलय् मंकाःखलकं १११३ दँय् पाल्पाय्  मंकाःखलः स्वन । थ्व हे दँय् उदयपुर, इलाम, झापा व पाँचथरय् नेवाः समाज गठन जुल ।
    थुकी मध्ये हेटौंडा व वीरगंजया नेपालभाषा खलःतसें दँय्दसं थःपिनिगु दँ मुज्या यानाः संस्थायात निरन्तरता बीत सक्षम जूगु खनेदु । नापं हेटौंडाया नेपालभाषा खलःया दँमुज्या जुइबलय् अन थ्वैगु माग खः नेपालभाषाया विकास व भाषा समान अधिकारया आन्दोलनया नितिं नेवाःतय्गु छगू केन्द्रीय संगठनया आवश्यकता । थुकिया नितिं नेपालभाषा खलः हेटौंडा व वीरगंजं मदिक्क नेपालभाषाया राष्ट्रिय सम्मेलन सःतेत स्वनिगलं विशेष यानाः  मंकाःखलः येँयात आह्वान याइगु खः ९इनापस ३ः३८० । लिपा ०४६ साल धुंकाः नेपाःया यक्व धइथें जिल्लाय् नेवाःतय् संगठनत स्वनेगु क्रम ह्वात्त हे अप्वल ।
 नेवाः राष्ट्रिय संगठनया आवश्यकता
नेपालभाषा ख्यलय् थी थी संगठनया अस्तित्व दुगु खँ च्वय् नं न्ह्यथने धुन । गुलि नं नेपालभाषाया संगठनत स्वन थ्व फुक्क संगठनया स्वरुप स्थानीय लागाय्जक लिकुन । थ्व फुक्क संगठनयात संयोजन याइगु राष्ट्रिय संगठनया आवश्यकता वाः चायाच्वंगु खः ।  मंकाःखलः निस्वंगु इलय् नेपालभाषा व नेवाः ख्यलय् ज्यासनाच्वंगु सामाजिक संगठनय् मंकाः मुँज्या च्वना मासंगठनकथं निस्वंगु खः । तर येँया शहरी लागाय् क्रियाशील संगठनयाजक प्रतिनिधित्व मंकाःखलकय् दुगुलिं राष्ट्रिय संगठनकथं विकास मजू । मंकाःखलःया नामं हे यल लगायत मेमेगु जिल्लाय् मंकाःखलः वा थ्व नांलिसे ज्वःलाक्क संगठन गठन जूसां येँया मंकाःखलःनापया स्वापू समानान्तर संगठनकथं जक जुल । येँय् निस्वंगु नेपालभाषा मंकाःखलकं केन्द्रीय रुप धारणा याइ धैगु परिकल्पना यानाः यलय् नं  मंकाःखलः, यल निस्वंगु खः । तर दुःखया खँ नेपाः देन्यंक  मंकाःखलःया छवि न्यनेधुंकाः नं मंकाःखलः, येँनंं राष्ट्रिय रुप धारण याय्गु कुतः मयात । उकिं  मंकाःखलः, यलं स्वतन्त्र संस्थाया हैसियतं ज्या यात ९कायस्थ व राजकर्णिकारस ११२४ः३०० । उकिं हेटौंडा, वीरगंज व मेमेथाय्या मंकाःखलःया अधिवेशन जुइबलय् येँया मंकाःखलः पाहाँकथं जक ब्वति काय्गु जुल ।
    १११०दँया राजनैतिक परिवर्तनलिपा राष्ट्रिय नेवाः संगठन दय्केगु कुतः नं सार्थक जुल । नेपालभाषा परिषदया ग्वसालय् ११११ सिल्लागा १५ खुन्हु ‘नेवाः जाति व भाषा विषयक तःमुंज्या’ जुल । उगु तःमुंज्याय् नेपाःगाः व पिनेया नं यक्व प्रतिनिधितसें ब्वति काःगु खः । थ्व तःमुंज्या नेवाः जातिया बारे जूगु न्हापांगु तःमुंज्याकथं नालेगु याः । थ्व तःमुंज्यां राष्ट्रिय जनगणनाय् नेवाःतय् पहिचान, भाषा व धर्म स्पष्ट याकेत नेवाः समुदायय् सचेतना थनेत जूगु खः । तर थुगु तःमुंज्या यक्व जिल्लां नेवाःतय् प्रतिनिधित थ्यंगुलिं थ्व अवसरयात छ्यला नेवाःतय् राष्ट्रिय संगठन दय्केत मंकाःखलःया कुतलय् विशेष मुंज्या सःतल । थ्व हे मुंज्या राष्ट्रिय नेवाः संगठन दय्केगु तदर्थ समिति दय्कल । थ्व तदर्थ समिती धनकुटाया मय्जु नारायणीदेवी मल्ल, वाङ्गलुङ्गया शत्रुघ्न श्रेष्ठ व येँया पद्मरत्न तुलाधर दुगु नायः पुचः स्वंगु खः । थ्व तदर्थ समिती मंकाःखलः बाहेक संस्थागत रुपं मंकाःखलः यल, ख्वपया विराट नेपालभाषा साहित्य सम्मेलन गुथि व नेपालभाषा तःमुंज्या, विराटनगरया झी पुचः, पाल्पाया पासा पुचः, वीरगंज व हटौंडाया नेपालभाषा खलः, त्रिशुलीया नेपालभाषा पुचः दुथ्याःगु खः ।    
मंकाखलःया ज्ञापनपत्र राजनीति
    मंकाःखलकं औपचारिक रुपं सरकारयात मागपत्र विउगु दँ १११५ खः । १११५ दँय् मध्यावधी चुनावं मनमोहन अधिकारीया नेतृत्वय् एमालेया अल्पमत स्वन । प्रधानमन्त्री अधिकारीयाथाय् नेसं १११५ सिल्लाथ्व १४खुन्हु् मंकाःखलःया नेतृत्वय् प्रतिनिधिमण्डल वनाः १२गू माग तल । १११०दँय् वःगु राजनैतिक ह्यूपाः धुंकाः नेवाःतसें न्यादँ लिपाजक थःपिनिगु माग सरकारयात लल्हाय् फत । थ्व प्रतिनिधिमण्डलय् मंकाःखलः येँ, नेवाः राष्ट्रिय सम्मेलन ग्वसाःखलः, च्वसापासा, नेपालभाषा परिषद, मंकाःखलः यल, विराट नेपालभाषा साहित्य गुथि, अन्तर क्याम्पस नेपालभाषा साहित्य पाःलाः, नेपालभाषा एकेदमि, नेपालभाषा मिसाःखलःया संस्थागत प्रतिनिधित थ्यंगु खः । उगु प्रतिनिधिमण्डलं नेपालभाषा भाषीपिनि माग धकाः मागपत्र प्रधानमन्त्रीयात ब्यूगु खः । उगु मागपत्रय् नेपालसंवत्यात सरकारी मान्यता, सरकारी संचार माध्यमं नेवारी भाषा मखु नेपालभाषा धाय्माःगु आदि माग न्ह्यब्वःगु खः ९तँसा ६० । थनंनिसें मंकाःखलःया नियमित ज्याकथं ज्ञापनपत्र ज्वनाः प्रत्येक न्हूगु सरकारयात लःल्हाना वयाच्वंगु खनेदु ।
नेपालभाषा मंकाखलः यल
    येँय् थें हे यलय् नं थी थी नेवाःतयगु खलःपुचः क्लबतय्त संयोजन याइगु संस्थाया आवश्यकता महसूस जुल । नेपालभाषा, साहित्य, कला व संस्कृति उत्थान याय्गु ज्याय् मदय्कं मगाःगु ‘मंकाः दबू छेँ’ दय्केगु तातुनां भाजु छत्रबहादुर कायस्थया आव्हानय् यलया थी थी सपूm कुथि, क्लब, पुचः व संस्थाया पासापिं मुनाः ११०० थिंलाथ्व ९ खुन्हु यल बखुंबहाःया श्री शान्ति विद्याश्रमया ब्वनेकुथी जूगु सभां  मंकाःखलः यल निस्वंगु खः ९श्रेष्ठस ११२४ः१० । शुरु शुरुइ  नेपालभाषा मंकाःखलः यलं, नेपालभाषा मंकाःखलः येँयात केन्द्रीय खलःया रुपय् हनाबना तयाः ज्या याःगु खः । यल मंकाःखलःपाखें शुरु याःगु न्हापांगु ज्या हे मंकाः दबू छेँ दय्केगु तातुना त्यछिंत्य छ्वनेगु ज्याझ्वः खः ९कायस्थ व राजकर्णिकारस ११२४ः२७० ।
सतक आन्दोलनय् यल मंकाखलः
    भाषिक अधिकार आन्दोलनया छगू पक्ष खः । यल मंकाःखलकं आन्दोलनया झ्वलय् जूगु प्रत्येक सतक आन्दोलनय् वःगु दु । अनिवार्य संस्कृत विरोधी आन्दोलनय् १११२ गुँलाथ्व ४ खुन्हु यलय् विरोध सभा यानाः यलय् नेवाःतय्त थनेगु ज्याय् नेतृत्वदायी भूमिका म्हितल । उकथं हे रेडियो नेपालं संस्कृतया समाचार ब्यूगु विरोधय् जूगु विरोध कार्यक्रमय् जक मखु स्थानीय निकायय् नेपालभाषा छ्यले दैमखु धकाः याःगु निर्णयया विरुद्ध नेपालभाषा संघर्ष समितिया आव्हानय् जूगु संघर्षय् यल मंकाःखलकं नेतृत्वदायी भूमिका म्हितूगु दु ९कायस्थ व राजकर्णिकारस ११२४ः३१० । यलया यक्वं थासय् जूगु कोणसभा, जुलुस, आमसभा व बन्दया ज्या यल मंकाःखलःया छ्याञ्जेया नेतृत्वय् नीस्वंगु संघर्ष समितिं याःगु खः ।
    संगठन दुने लोकतान्त्रिक अभ्यास यानाः नियमित सम्मेलन यानाः नेतृत्व ल्ययावयाच्वंगु नेवाः संगठन मध्ये दकलय् न्ह्यःने लाःगु संगठन नं यल मंकाःखलः हे खः । स्थापनाकालनिसें ११२४ तक थ्यंबलय् यल मंकाःखलःया झिंनिक्वःगु तःमुँज्या जुया ज्यासना पुचः ल्यय्फूगु दु । नेवाःतय् संगठन दुने लोकतान्त्रिक अभ्यासं नेतृत्व लःल्हानावयाच्वंगुलिंं नं आन्दोलनय् संलग्न संगठनयात मंकाःखलःयात दसूकथं काय्गु याः ।
(च्वमि शाक्यं  नेपाल भाषा आन्दोलन १११० निसें ११२६ तक यात कयाः च्वयादिगु शोध – प्रवन्ध पाखें साभार )


Categorized in बिचा: