raj medeya

उपत्यकाय अधिराज्यभरं वयाचोंगु आप्रवासन पनेगु ज्या सरकारयागु हे ख

नीन्यादं न्हेव हनेबहम्ह पद्मरत्न तुलाधरजुं बालगोपाल श्रेष्ठया नापंया खंल्हाबल्हा धयादिगु खं

(नेपाल भासायात सरलिकरणया अभियान कथं थुगु चोसुइ विसर्ग गननं छेलागु मदु । मचिंकुसें चोया नं छता हे उच्चारण जुइगु फुक्क हे खंगोत चिंकेगु तोतागु दु । अथेहे क्रिया याने यासुइ फुकं चोय बोयेकागु दुसा तुतिपाला आख छेलेज्या नं गनं यानागु मदु । नापं चन्द्रबिन्दु मछेसें सकभनं शिरबिन्दु हे जक छेलेगु यानागु दु । )

(आदिवासी जाति जनजाति, मानवाधिकार नापं नेवा जाति व भाषायात राज्य पाखें थौतलें मदिक्क जुयाचोंगु दमन, अन्याय, अत्याचार, पक्षपात व उपेक्षाया बिरोधय मदिक्क स थोका वयाचोनादीम्ह भाजु पद्मरत्न तुलाधरया ज्या जंकोया लसताय थुथाय थी थी ज्याझो जुयाचोंगु लयताया खं ख । नेपाया राजनितिक उतार चढाव व परिवर्तनय अनेक कथं योगदान दूम्ह वयकयात थौं थथे जनस्तरं थी थी कथं हनेगु व लुमंकेगु जुयाचोंगु नेवा आन्दोलन नापं आदिवासी जनजाति, मानवाधिकार आन्दोलनया नितिं हे नं महत्वपूर्ण खं ख ।



भाषा आन्दोलनय थपिसं चासांनिसें तायतिति यानाजुयाम्ह जि नेवा आन्दोलनया न्हेलुवा वयकलिसें थीथी कथं सतिकेगु मौका जित दत । नीन्यादं न्हेव अर्थात नेपाल संवत १११३ रिखे इनाप वपौया सह–संपादक कथं ज्या याना चोनाबले वयकलिसें ताहाक खंल्हाबल्हा याना पिथनेगु होता नं जित चूलागु ख । इनाप वापतिइ नेपाल संवत १११३ दं ११ ल्या २२, २३ व २४ स संक्षेपं छसिकथं पिदगु उगु ताहाक खंल्हाबल्हाय वयकलं व ईया अनेक समसायीक विषय थगु नुग खं तयादिगु ख ।

स्वतन्त्र वामपंथि नेता कथं म्हस्यूम्ह नेपाल भाषा मंका खल या नायो पद्मरत्न तुलाधरजु उब्लेया संसदीय चुनावय एमालेमा टिकट कया चुनाव त्याके धुंका नं थत छम्ह स्वतन्त्र वामया रुपय बोयावैचोना दीगु नं न्ह्यथने बह जू । उथाय एमाले महासचिव मदन भण्डारीया असामयिक मृत्यु लिपा वयक एमाले प्रवेश व वयक हे महासचीव जुइगु जुल धयागु समाचार पिदंगु नं ख । भाजु भण्डारी व आश्रितया दुर्घटना सम्वन्धि जांचबुझया जनस्तरीय आयोगया नायो नं जुयाचोनादीम्ह तुलाधरजुंलिसें वयकया छेँ भण्डारी व आश्रित दुर्घटना, वयकया एमाले प्रवेश लिसें टनकपुर मंका खल, नेपाल भाषा एकेडेमी लगायत खंय जूगु ताहाक खंल्हाबल्हा जूगु ख । सोनिगलय अनियन्त्रितरुपं दुहावयाचोंगु आप्रवासनया खंय चिन्ता पोंकुसें वयकलं उगु खंल्हाबल्हाय उपत्यकाय अधिराज्यभरं वयाचोंगु आप्रवासन पनेगु ज्या सरकारयागु हे ख धका धायादिगु खं थुथाय झन हे सान्दर्भिक जूगु दु ।

वयकया बिचा व ब्यक्तित्व थुइके योपिंत उगु खंल्हाबल्हा थौं नं उलि हे सान्दर्भिक जुइ भापिया थन न्ह्योबोयागु जुल । )
 
पूवंक खंल्हाबल्हा ः

– मदन भण्डारीपिनिगु दुर्घटना बारे छिगु आयोगं गज्यागु खं लुइकल थें ?
आयोगं ज्या न्ह्याके धुंकूगु दु । ड्राइभरलिसें नं बयान काये धुंकूगु दु । तर अन्तिम निश्कर्ष पिमदंतले धासा खं पित मबीगु धैतगु दु ।

– पिने थ्व दुर्घटना मखु हत्या धका व्यापक चर्चाय वयाचोंगु दु । छिकपिनिगु आयोगया गज्यागु खं दु ?
आयोगया आवश्यकता महशुस जूगु धैगु हे घटना स्वभाविक खनेमदुगुलिं ख । सरकारपाखें नं इलय हे आयोग दयेकल अथे हे पाटीं नं आयोग दयेकल अयसां थ्व आयोग छाय धैगु न्ह्यस नं वगु दु । तर थ्व घटनां गुगु लिचो लाकल अले जनताया यको हे चिंता व चासो दुगुलिं जनस्तरं नं तथ्यत लुइकेमा, गुगुंकथं षडयन्त्र गुगुकथं अस्वाभाविक रुपं जूगु खसा थुकें देशया राजनीतिइ तधंगु संकट हयेफु । खास याना नेतातय हत्या धैगु छगू पार्टीया जक मखु मेमेगु गुगुं नं पार्टीया जुइफु धैगु खसा थ्व विदेशी वा स्वदेशी न्ह्याम्हेस्यां यागु जूसां देशय तधंगु खतरा हयेफु । उकिं थुकिया गंभिरतायात ध्यानय तया नागरिक छानबीन आयोग गठन जूगु ख । घटनास्थलया प्रकृति जुल, गाडीया अवस्था आदि सोया थ्व दुर्घटना मखु धैगु मान्यता अपोस्या जूगुलिं नं तथ्य लुइकेत थ्व आयोग गठन जूगु ख ।

– स्वंगू मछिं आयोग गठन जुल थिमिगु प्रतिवेदन, राय फरक फरक जूवन धासा झन हे विवादास्पद जुइफु धैगु खं नं पिदनाचोंगु दु नि ?
जिमिसं थ्व आयोग गठन यायेव हे धयागु ख थ्व गुगु मेगु आयोगया समानान्तर मखु अथवा गुगु मेगु आयोगयात अस्विकार याना गठन यानागु नं मखु । व्यापक रुपं अध्ययन, अनुसन्धान जुइमा तथ्य संकलन जुइमा अथेहे छगू मेगु आयोगयात माल धासा सूचनात आदान प्रदान यायेगु नं जुइमा धयागु दु । गन तक्क तथ्यया खं दु तथ्य ला न्ह्याम्हेस्यां सोसां अथेहे जुइगु ख । विशेषज्ञ वा आयोग न्ह्याम्हेस्यां सोसां अथे हे जुइगु ख । गथे ड्राइभर छम्हसित छगू बयान मेम्हसित मेगु बयान बिल धासा वला ड्राइभरया बयान जुल आयोगया बयान मदु । उकिं स्वंगू आयोगया स्वंगु प्रतिवेदन वै धैगु म्हो संभावना दु । तर व्याख्या फरक फरक जुइफु गाडीया अवस्था सम्वन्धय हे जुल, अपाय्मछिं बांलागु लँय नं गथे घटना जुल धैगु खंय हे जुल । तर थ्व पाःगु खं तथ्ययात हे वेवास्ता याना पूर्वाग्रहित जुया व्याख्या यात धासा जनतां अत्थें सीइकि । मखु तथ्य आधारय धालधासा छता हे खं पिदनिगु ख ।

– मदन भण्डारीया मृत्युं नेपाया राजनीतिइ अवथा एमाले गज्यागु लिचोः लाकूगु छिं खंका दिया ?
जिं सोयेबले विशेष याना छगू कम्युनिष्ट पार्टी धैगु छम्ह व्यक्ति वा समुहलं स्थापित याइगु वा छम्ह व्यक्ति संचालन याइगु मखु धैगु लगे जू । निश्चित रुपय छम्ह महासचिव जुल, क्वातुम्ह संगठनकर्ता मदइबले पार्टीयात तधंगु क्षति जुइफु । तर व अपुरणीय क्षति धायेगु कम्युनिष्ट पार्टीयात तचोकं हल्कां सोयेगु जुइ । छायधासा मदन भण्डारीयात स्थापित यागु नं पार्टीं हे ख । भण्डारी जक मखु व पार्टी दुने गुलि नं सक्षम नेतात व नेतातयत बोलंकूगु धैगु हे पार्टीं ख । अपिं थ व्यक्ति विशेष जुया पार्टीयात थगु योगदान दयेफु । अथेखसां व सक्षमता, व योग्यता बोलंकेगु नितिं मूल आधारला पार्टी ख उकि कम्युनिष्ट पार्टी व्यक्तिया कारणं तुहुरो जुल, कम्युनिष्ट आन्दोलन आ न्ह्याइमखुत धायेगु जिं सोये सैद्धान्तिक रुपं नं ठीक खं मखु । यदि जनताप्रति विश्वास दु धाइगु पार्टी खसां नं व सही मखु । उकिं पार्टीं नं धाये धुंकल शोकयात शक्तिइ हिले धका । जुइमागु नं थथे हे ख । छम्ह मन्त पार्टी तुहुरा जुल, पार्टी चले जुइमखुत धायेगु खसा ला व्यक्तिवादी चिन्तनयात प्रशय बीगु जुल । दुःख ला फुक्कसित हे लगे जुल अपाय धंगु शोकयात्रां नं पुष्टि हे याये धुंकल । पार्टीया नितिं जक मखु देशया नितिं हे नं अपुरणीय क्षति ख धका विरोधि पार्टीया नेतातयसं तक्क नं धाये धुंकल । वयकपिंत बी मागु श्रद्धा सम्मान बी धुंका नं अपिं मदयेक ज्या जुइमखु धया एमालेयात अविश्वास यायेगु नेपालय उलिमछिं पार्टीत व फुक्कसित अनास्था यायेगु ज्या जिं सोयेबले जुइमज्यू ।

– थ्व इलय छि एमाले प्रवेशया खं पिदना चोंगु दु । थ्व बारे छुं न्यंकादिला ?
थ्व खं जि पाखें सोया नं जित सद्भाव तइपिं जित विश्वास याइपिं पासापिसं हयाचोंगु ख । प्रस्तावयारुपय एमाले दुनेया पासापिसं हल । थ्व प्रस्ताव वयेवं जिं पासापिंके नं सरसल्लाह याना । अथे हे जिगु चुनाव ताकाया सहयोग समितिया पासापिं जुल, बुद्धिजिवी पासापिं जुल, वयकपिं तया छलफल यानावले दकोस्यां छप्वाः म्हुतुं धायाथें आ स्वतन्त्र चोने मजिल छगू पार्टीं ज्वाइन हे यायेमा धयादिल । वयकपिसं थू कथं जि एमाले लिसें सत्तिगु जूगुलिं जि एमाले हे वनाछ्वसां ज्यूगु सल्लाह बीधुंकल । वनेमज्यू, मवंसा ज्यू धाइपिं सोया नं वनेमा, तर भतिचा बिचा याना जक हुं धाइपिं, गुलिं तत्काल हे वनेमा धाइपिं खनेदत । अथेहे जिं नं पार्टीप्रति अनास्था जुया स्वतन्त्र चोंचोनागु मखु । पंचायत इलय नं जि थ स्वतन्त्र जूसां पासापिंत थथगु आस्था व विश्वास कथंया पार्टी ज्वाइन यायेमा धयावैचोनागु हे ख । जि पार्टी वनेमफया चोंगु कारण कम्युनिष्ट जुइत दयेमागु छु गुण जिके मदुनि ला थें, अथवा कमजेरित दु गुकिं याना पार्टीयात नोक्सान जुइगु खला धैगु ल्याखं नं स्वतन्त्र चोंचोनागु ख । छु व्यक्तिगत कमि कमजोरी दुसां राजनैतिक प्रतिबद्धता क्यंगु दु उकिं पार्टी हे वनेमा धका पासापिसं सल्लाह बियाचोंगु दु । पासापिनिगु आग्रहयात स्वीकर यानागु दु । तर मानवाधिकार आन्दोलन जुल, भाषा आन्दोलन, मंका खलया अध्यक्ष जुयाचोना थुकें गज्यागु प्रभाव लाकिगु ख व फुक्क बिचा याना जक निर्णय यायेमा । उकिं तत्काल हे वनेफैगु स्थिति मदुनि । गथे मंका खलया पासापिंलिसें गम्भिर रुपं सल्लाह कायेमानि छलफल यायेमानि अथे हे मेमेगु क्षेत्रया पासापिं लिसें नं सल्लाह यायेमानि अथे जूगुलिं जिं छुं ई कै चोनागु दु ।

– छुं ईया मतलब गुलि ई जुइ थें ?
छुं ई धैगु ला बला जुइफु ।

– एमाले वना छिगु भूमिका छु जुइ ?
पार्टी धैगु व्यक्ति प्रधान जुइ मज्यू । अन वनेगु धैगु पार्टीया विधान अले अनुशासनयात माने याना वनेगु ख । एमालेया फुक्क बिचा प्रति फुक्स्यां समर्थन मदयेफु । स्पष्ट धायेगु खसा एमालेया विचारय नं कमजोरी दु । नेपाल बन्द यायेमज्यु धका मदन भण्डारीजीं टि.भी. वना नवागु खंय जिं विरोध याना । अथे हे संसदय दुने नं सरकारी कार्यक्रम बजेट वैबले सत्तापक्ष विपक्ष निखलया जिं विरोध यानागु ख । पार्टी वंसां नं अज्यागु कमजोरी, आलोचना मयायेगु धैगु जुइमखु । भाषा आन्दोलनया छम्ह र्काकर्ताया नातां भाषा सम्वन्धी एमालेया राजनीती लिसें पूर्णरुपं सहमति ला जुइमफु । व सम्वन्धी नीतिया आलोचना यायेगु, सुधारया नितिं स तयेगु नं जुइ । जनजाति, आदिवासी, किसानयत् सवालय हे पार्टी छाय छुं याये मफुत धैगु खंय सरकारं छुं यानाचोंगु खसा उकिया विकल्प छाय बी मफुत धैगु खंय नं म्हिगः न जिके स दुगु ख । थौं नं दु कन्हय नं दयाचोनी ।

– एमाले पार्टीं संशोधनवादी जुयावयाचोन धैगु खंय छिगु धापू ?
संसोधनवादी जुया वनाचोंगु खसां अन दुने चोना संशोधनवादी मजुइकेत प्रयास यायेमा संघर्ष नं याये मालेफु । तर एमाले पूरा संशोधनवादी जुल धैगु जित मचोंनि । छुं जुया अथे खनेदत वा मेपिसं आलोचना यानाचोंगु निराधार ख उकियात वेवास्ता यायेमा धका ला सुना नं धायेमज्यू । उकिं अज्यागु आलोचना, अज्यागु विरोधय नं आधार दु, बैचारिक रुपय विचलन वयेधुंकूगु खसा ला एमाले हे वनेमज्यू । मागु खंय संघर्ष यायेमफैगु थगु अडान काये मफैगु जनताया थी थी खं, भाषाया खं, किसान, मजदूर, सर्वहारवर्गया खंय पार्टीया लाइन ठीक मजू धैगु खसा वैगु लाइन माक्र्सवाद लेनिनवादय आधारित जुइमाल । एमालें माउत्सेतुङ विचारधारायात तक नं निर्देशक सिद्धान्त कथं नालेमखु धागु जक ख व खं गलत हे ख बेवास्ता हे यायेमा धागु मदु । माओत्सेतुङ विचारधारा अनुरुप नेपालया सन्दर्भय प्रयोग जुयेफैगु खंयात स्वीकार यायेमा धैगु जिगु व्यक्तिगत विचार नं दु । अज्यागु खं तयेफैगु खसा हे जक जि अन वनेगु ख । मखु अन छु जुयाचोन उकि हे सुंक चोंचोनेगु जिं छुं याये मफैगु जूसा जि वनेमज्यू । उकिं जिं निर्णय यायेत ई कायेमा धयागु ख ।

– छम्ह स्वतन्त्र बाम जुया ता ई निसें कम्युनिष्ट एकताया नितिं महत्वपूर्ण भूमिका म्हिता वैचोना दीम्ह छिसं एमाले वना थ्व खंय छु याना दी ?
आ न्हापा सोया स्थिति पाय धुंकल । न्हापा सा छगू पार्टीं सतूगु मिटिंगय मेगु पाटीं मवनेगु नेतातय दथुइ बोलचाल तक्क मजुइगु व स्थिति आ मदये धुंकल । पार्टीतय थ थ हे सम्पर्क दये धुंकल । छगू पार्टी सतिबले मेगु पार्टी वना नं चोंगु दु । पार्टितय थ थ हे सम्पर्क दये धुकलं । छगू पार्टीं सतिवले मेगु पार्टी वना नं चोंगु दु । अयसां पार्टीतय दथुइ चोना समस्या मज्यनिवले जिपि थज्यापिनी उपयोग यायेगु, ग्वाहाली यानावैचोगु ख । व भूमिका नं महत्वपूर्ण भूमिका ख धका यकोस्यां धागु दु । जिगु अले पासापिनिगु बिचा छु दु धासा पार्टी वनेवं व ज्यां यायेमज्यू धैगु मदु । हानं फुक्क पार्टीतयसं वाम एकताया वकालत नं यानाचोगुं दु । एकता विरोधी पार्टी ला सुं नं मखु । उकिं पार्टी दुने वना नं थ्व ज्या यायेफु धैगु जिगु बिचा दु । गुगुं पार्टी नां जक एकताया खं ल्हाना ज्या एकता विरोधी व्यवहार याइगु पार्टीत नं झीसं खनाचोना । उकिं जिपिं थज्यागु गुगुं पार्टी वन धासा न्हापा सोया नं अपो पहल जइफु । थ्वला व्यक्तिगत पहल सोया पार्टीतय पहल जूसा हे यथार्थय परिणत जूइगु ख । झी थज्यापिसं कामना जक यायेवतु जुइगु ला मखु । पार्टीत थहे नेतृत्वय चोना देश व जनताया आवश्यकतानुसार कम्युनिष्ट आन्दोलनयात एकीकरण यायेगु नितिं पार्टी हे गम्भीर जुइमागु ख । उकिं झी थुजोपिं थज्यागु चाहना दुपिं पार्टी दुने वनेफत धासा थ्व पक्ष झन हे मजबुत जुइ । तर इमान्दार जुइ फयेके मा । छगू पार्टी वनेवं मेगु पार्टी्लिसे मिले जुइ हे मज्यू मिले जूसा अज्यागु पार्टीया वरिष्ठ नेतात वया थत दुगु पद नं मदयेका चोने माली धैगु संकीर्ण विचार तैपिं पार्टी थ्यनकि जक एकता मजुइगु ख ।

– टनकपुर सम्वन्धय आतक छुं हे समाधानया लं पिमदन थ्व बारे छिगु विचा ?
संसदय संयुक्त समिति दयेके धुंका छगू भ्रम छु जुयाबिल धासा टनकपुरया समस्या सहमतिया आधारय समाधान जुइगु जुल । जिं शुरुनिसें हे धया वयाचोनागु ख । संसद मूल्याङ्कन यायेमा उकिया नितिं छगू संयुक्त समिति दयेकेमा धैगु खंय जक सहमति जूगु ख । वयां बाहेक छु खंय नं सहमतिया आधार तक्क नं तयार जूगु मदु । गथे महाकाली नदीया परिभाषा यायेगु खंय हे जुल, थ्वैत साझा नदी धायेगु कि मधायेगु धैगु खंय सहमतिया आधार छु धायेबले सहमतिया छुं सम्भावना खनेमदुनि । वामपन्थीतयसं महाकाली साझा खुसी ख थुके नेपा भारत निखलयां बराबर हक दयेमा धयावैचोंगु दु । खुसीं पिकाइगु बिजुली बच्छि बच्छि अधिकार दयेमा धयावैचोंगु दु । तर सत्तापक्षया भनाई धासा महाकाली गनं साझा ख गनं नेपालय दुने जक बा वइचोंगु दु गनं भारतय जक बा वयाचोंगुलिं टनकपुरय भारतय जक बा वनाचोंगुलिं झीगु छुं अधिकार मदु व भारतया एकःति धयावैचोंगु दु । थ्व लाइनयात कांग्रेसं हिलीगु छुं संकेत केनाचोंगु मदुनि । वा खुसियात सिमाना खुसि धाये धुंका लेफ्ट एल्फक्स बण्ड दयेकेत नेपाया भूमि बिल अथवा नेपाया ल अन वनाचोंगु धैगु स्वीकार यायेधुंका व योजनायात छु धायेगु । संयुक्त योजना धायेगु कि अथवा अथे कघाःसा व योजनाय भारतया जक एकति मखु नेपाया नं छुं योगदान जूगु दु नेपाया ल उपयोग जूगु दु, नेपाया भूमि उपयोग जुगु दु धासा नेपायात वैगु ल व विजुली वगुया कारण छु ख ? झीत गरिब धका माया याना ब्यूगु ख कि सितिकं हे ब्यूगु ख लाकि ? तर विपक्षीत थ्व सितिकं ब्यूगु धायेत तयार मदु । थ्व छगू ला खुसि साझा जुगुलिं झीगु अधिकारया खं ख । मेगु झीगु योगदान दुगुलिं नं अधिकारया खं ख । तपेंक झीसं ल व भूमि हे वियागु दु । छगू इन्च जग्गाया नितिं ज्यान बी, युद्ध याये धाइ । झीसं उलिमछिं जग्गा संविधानया वर्खिलाप संसदय स्वीकृति तक्क मकासें ब्यूगु दु । थ्व गम्भीर अपराध राष्ट्रघात जूगु अवस्थाय राष्ट्रिय सहमति जुइगु आधार छु ? धायबले गब्ले नेपाली कांग्रेसया सरकार वा पार्टीं थ्व तथ्ययात स्वीकार याइमखु उबले तक्क समाधान हे दैमखु । सहमतिया लँपु हे लुइमखु । नेपाया हकहीतया पूर्ण संरक्षण मजुइकं नेपाया विपक्षं समर्थन याइगु खं मखु । २ तिहाइ व सामान्य बहुमत पारित यायेगु खं जक मखु । अथे हे भारतं नेपाया खं न्यनी मन्यनी धैगु अलग्ग हे दनि । मन्यंसा राष्ट्रिय एकताया आधारय जबर्जस्त अडान कायेमाल । उकिं थ्व टनकपुर समस्या यथावत हे तिनि ।

– टनकपुर सवालय गिरिजा सरकारयात गुकथं दबाब बीफै थें चों ?
विपक्षं ला दबाब बिया हे चोंगु दु नत्रसा सन्धी मखु समझदारी जक धया यंकेत्यंगु ख । अथे नं राष्ट्रिय सहमति थ्यंकेगु नितिं थुलि दबाव मगानि । संयुक्त समिति याये मफुत धासा संसदय दुने नं जबर्जस्त स तयेगु ज्या विपक्ष यायेमा । सडकय नं जनताया सहभागिताय सशक्त जनआन्दोलन याये मालेफु । थुकिया नितिं संसदय दुपिं मदुपिं सकलें बाम विपक्षया एकता जुइमा धैगु सशक्त धारण दु ।

– मंका खलया नायो जुयाचोना दीम्ह छिसं संसदय नेवा भाय मल्हात धैगु ब्यापक जनगुनासो दु । थुकी छिगु भनाइ ?
नमवानागु मखु नवाना । संसदय आ नेपालभाषा जक मखु गुगुं नं भाषां नवायेगु मान्यता दत । मान्यता मदुगु अवस्थाय प्रयास यायेगु ख । तर थ्व न्हापांगु सदन लिसें हे थी थी भाषां नवायेज्यू धैगु दये धुंका न्हिं न्हिं नेवा भाषं नवाना चोनेगुया छु समस्या दु धासा नेवा भाषा फुक्कस्यां मथु । अथे हे जिं हिन्दी नेपालया भाषा मखु थ्व भाषा संसदय नवाके बी मज्यू धया वैचोनागु दु । तर स्पीकरं जिं अभिव्यक्तिया स्वतन्त्रता पने फैमखु थ्व समस्या खसा पार्टीतयसं पहल कायेमाल धाल । तर पार्टीतयसं नं पहल काये मफुत । छगू विदेशी भाषां चाहीं झीगु संसदय नवायेगु अवसर प्राप्त यायेगु देशया भाषां नवायेगु अवसर मदुगु सोयेबले थ्व गम्भीर समस्या ख । तर उकिया समाधान गथे थगु मातृभाषां नवाये चाहे जूपिं दु । तर सुनानं मथूबले हास्यया पात्र जुल ।

– भाषाया अधिकारया नितिं उलिमछि हाला ल्वाना संसदय नवायेगु मान्यता दया नं थ्वैत संसदय छगू माध्यम भाषा कथं छेलेगु छिं छाय कुत याना मदियागु ?
माध्यम भाषाया नितिं राष्ट्रिय स्तरया मान्यता वयेके मानि । उकिं पार्टीतयसं थ्व सम्वन्धय धारणा बीमा । कृष्ण गोपालजुं व्यक्तिगत रुपं नेवा भाय नवात ठीक जू । तर पार्टीया नीति छु ले ? अन ला एमालेया नेवात जक मखु तामाङ्ग, गुरुङ्ग, मगर त नं दु । फुक्कस्यां थगु भाषां नवायेमाल । अले तिनि पार्टीं छगू नीति कया थथगु भाषां नवाये धागु खइ । जिं संसदय थ्व खं तयाबले सभामुखं नं थ्व हे खं धागु ख ।

– छि ला आ एमाले दुहां झायेत्यंगु दु । अन थ्व सम्वन्धी नीति तयेकेगु खंय छिं गज्यागु पलाःछिना दी ?
पार्टीया स्पष्ट नीति दयेमा नेवा भाय वा गुगुं नं भाय संसदय नवायेगु खसा अनुवादकया नं व्यवस्था जुइमाल । आ ला मेमेगु भाषां नवागु रिपोर्टिङ्ग जुइमखु धका लिस बियाचोंगु दु । थ्व समस्या ख थुके पार्टीतयसं राय बी माल ।

– थी थी भाषां अनुवादया व्यवस्थाया नितिं छगू ठोस योजना न्ह्यबोयेगु छिकपिनिगु गोसा मदुला ?
अथे जुइमा धैगु जिगु विचार । तर थुके अपोस्या गम्भीरता मदुनि । थ्व गम्भीरता हयेगु नितिं झीसं अझ नं प्रयास यायेमानि । जिपिं दुने चोना जक मखु पिनेचोना भाषा आन्दोलनय जुयाचोंपिसं नं सचेत जुया सदन फुक्कस्या साझा ख थन फुक्कस्या थथगु भाषा नवायेगु अधिकार दयेमा धायेमाल । उकिया अर्थ सुनानं मथुइक हर्ररं न्हिकेत नवायेगु मखसे सम्मानपूर्ण जुइक, अनुवादया व्यवस्था जुइकाः नवायेगु निंतिं जुइमा । मखुसा तचोकं भावुक जुया नवायेगुथें जक जुइ । भाषाया निंतिं जक संसदय वनागु खसा ला उकथंया अडान काये मालेफु । तर आला भाषा, मानवाधिकारलिसें टनकपुर व थी थी जनताया समस्या नं झीसं अन बोयेगु धैगु दु ।

– भाषिक अधिकारया नितिं झी गुगु हालावयाचोना आ थुकिया कार्यान्वयन गुकथं यायेफै धैगु छिगु विचा दु । संसदय थ्वैत तोतेबले मेथाय .... ?
दकले न्हापां झीगु कमजोरी हे नं छुं दु धासा भाषा आन्दोलन धयाचोना व नां जकया जुयाचोन । उकिं झीसं भाषा आन्दोलन न्ह्याकेमाल । थ्वैत जन आन्दोलन कथं न्ह्याकेमाल । जिगु व्यक्तिगत विचा ला थ्व आन्दोलनया नेतृत्व नं कम्युनिष्ट पार्टीं यायेमागु ख । गथे मातृभाषां शिक्षाया आन्दोलन धैगु नेवा विद्यार्थीतयसं जक यायेगु आन्दोलन मखु । समानताया सिद्धान्तयात स्वीकार याइपिं माक्र्सवादीत जुइफु, प्रजातन्त्रवादीत जुइफु इमिसं नं नेतृत्व यायेमागु थ्व आन्दोलन ख । अखिल नेवि संघ नं यायेमागु ख । आन्दोलन सशक्त जुइ मफुगुलिं हे थ्व सकतां समस्या जुयाचोंगु ख । नेवातयसं जनजाति महासंघलिसें आबद्ध संस्थातयसं जक मखु माक्र्सवादी पार्टी, कम्युनिष्ट पार्टीतयसं थ्वया नेतृत्व यायेमा धैगु जित लगे जू । तर पार्टीतयसं सैद्धान्तिक रुपय जक स्वीकार याना वैवंगु दु । कार्यक्रम नं पेश यायेफुगु मदु । गुगुं आन्दोलनय नं अपिं सरिक जुइफुगु मदु ।

– थ्वया नितिं मंका खलकं गज्यागु ज्याझो बीगु गोसा दु ?
मंका खलयात जन आधारित संगठन कथं विकास यायेत सोया चोंगु दु । वडा वडा नपतिकं मंका खल या कचा दयेकेगु अभियान शुरु जुगु दु । मंका खल जनआधारित संस्था जुल धासा भाषा, जातिया आन्दोलन व्यापक जनसहभागिताया आधारय थकाये फै । अज्यागु अवस्थाय पार्टीततय समर्थन मदुसां जन–आन्दोलन कथं न्ह्यज्याये फै ।

– मंका खल राजनीतिकरण जुल, एमालेकरण जुल धैगु व्यापक चर्चा दुनि ?
मंका खलया विधानय थ्व राजनीतिक संगठन मखु धयातगु दु । तर मंका खलया ज दुजपिंत राजनीति यायेगु अधिकारं वन्चित याये फैमखु । उकिं मंका खलया गुम्हं नं दुज कम्युनिष्ट, कांग्रेस पार्टीया नेता जुइफु अथवा गुगुं नं पार्टीया नेता जुइफु अथवा गुगुं नं पार्टीया सदस्य जुइफु । अथे हे गुगुं नं पार्टीया दुजपिसं मंका खलयात पार्टीकरण यात कि मयात ? आ अथे मंका खलकय एमालेया दुजपिं दु धाल वैत अमिसं एमालेकरण यायेफुगु दु कि मदु ? जिगु व्यक्तिगत हैसियत व अध्यक्षया हैसियतं धायेगु खसा व याये फयाचोंगु मदु । याके ब्यूगु नं मदु । यायेगु प्रयास नं यागु मदु । सुनानं अज्यागु प्रयास यात धासां मंका खलकं अस्वीकृत यायेगु ख । उकिं एमालेया सदस्यत दुगु कारणं एमालेकरण जुल धैगु मदु । मंका खलया उद्देश्य सुनां हिलेफुगु मदु । गुलिं गुलिं ला समानताया सिद्धान्त नागुलिं हे कम्युनिष्टकरण जुल धाइपिं नं दु । सुरु लिसें थ्वं भाषा जातिया समानताया खं तयावैचोगु दु । नेवा जातिया जक मखु मेमेगु जातिया नितिं नं । मंका खलयात राजनीतिकरण, पार्टीकरण यायेमज्यू धैगु खंय सकलें सहमत दु ।

– न्हू स्थापित नेपालभाषा एकेडेमि बारे छिगु विचार ?
स्थापना जूसां थ्वया आधारत तयार जूगु मदुनि । नेवातयत साम्प्रदायिक धाइ तर एकेडेमी थुजोगु स्थापना जुल नं जिगु छेँ अफिस दयेकि धाइम्ह छम्ह नेवा प्याहांवगु मदु । मंका खलया गुगु अवस्था जुल । एकेडेमीया नं उगु अवस्था जुल धासा तधंगु नोक्सान जुइफु । उकिं एकेडेमी स्थापित यायेगु नितिं भौतिक आधारत तयार जुइमा धैगु जित लगे जू । पेम्ह खुम्ह साहुतय्थाय वना १२÷१३, २०÷३० लाखया आधारय जक थ्व जुइ मजिल । उकिं नेपाल गुलि नं नेवात छरे जुयाचोंगु दु अन अन नं थ्यंकेमाल । पाल्पाय चोपिसं तक्क थ्व मस्यूनि । उपत्यकाय जक सीमित मयासे देसव्यापि नेवातयत न्ह्यंकेमा ।

– नेवातय छेँय्खंय भाय्या प्रकोप वल धैगु वा चायेकाः नेवा गुथि स्वंगु दु । थ्वं गुकथं ज्या न्ह्याकेमा थें छित चों ?
जिं सोये नेवा गुथि थ्व ज्याय जक सीमित जुया ज्या यायेगु खसा छगू तधंगु हे उपलब्धि झीसं हासिल यायेफु । तर झीसं नेवा गुथिया पासापिन्त जक थ्व ज्या तोतेगु खसा थ्व सम्भव मदु । पत्रपत्रिका नेवा भाषां खंल्हानादिसँ धका विज्ञापन जक बियां ज्या जुइगु मखु । उकिं नेवातयसं देशव्यापी भाषा आन्दोलन, भाषा रक्षया आन्दोलन अथवा थगु भाषां खं ल्हायेमा धैगु चेतनाया, जागरणया आन्दोलन कथं न्ह्याकेगु खसा थुके तधंगु हे जनसहभागिता मा । उकथंया कार्यक्रम दयेकेगु नितिं मंका खल, चोसापासा, एकेडेमी, पत्रपत्रिका फुक्कस्यां थ्वैत तिबःब्यूसा थ्व आन्दोलन कथं न्ह्याका वनेफै । थ्व आन्दोलनया विभिन्न पक्षयात ध्यानय तया गथे शिक्षा, संचारया माध्यम तयेकेगुलिसें फुक्क पक्षयात ध्यान तया आन्दोलन न्ह्याकेमा । नाराय सिमित आन्दोलन जूसा थ्व सफल जुइमखु । नेवा भाय तोतेमागुया कारण छु धायेबले भतिचा विश्लेषण यायेवं सी दु । राणातयसं सच्छि व पेदं थ्व भाषा कोत्यलेगु नीति काल, नेपालीयात राष्ट्रभाषा, राज्य भाषा याना मेगु भाषा फुक्क न्ह्ंकेगु नितिं शिक्षापाखें बन्चित यात । अफिस, अदालत, वायरलेसर खं ल्हायेगु तकं वन्चित यात । आदि आदि याना सलंस दं बीका झीत थ्व अवस्थाय हःगु ख । थन प्रजातन्त्र छु छु वल धायेधुंका नं व अधिकारं झी बन्चित जुयाचोनागु दु । मूल रुपं मातृभाषां शिषा कायेगु अधिकारं बन्चित जुइमागुलिं थ्व प्रवृत्ति बोलंगु ख । दकले न्हापां थुकिया नितिं सरकारलिसें हाले मासां, ल्वायेमासां शिक्षाया आन्दोलन यायेमासां यायेमाल । मस्त स्कूलय बोना खंय भाषां शिक्षा काये बाध्य जुइगु छेँ मांभाषां नवा धायेगु भावनात्मक रुपजक जुइ । व्यावहारिक रुपं ल्हायेमा धैगु स्थिति झीसं दयेके मफुगु जुइ । उकि आन्दोलनया नितिं यको पक्षत दु व पक्षयात बिचा याना गन गन झीगु कमजोरी दु व कमजोरी मदयेकेगु, गन गन झीसं आन्दोलन यायेमा यायेगु । उकिं थुकिया जिम्मेवारी दु । थ्व आन्दोलन तसकं आवश्यक जुइ धुंकल । मंका खलकं अले मेमेगुलिं नं थथे यायेमा धका न्ह्यथनाचोंगु ख तर थुकी हे जक केन्द्रित जुया ज्या याये मफयाचोंगु स्थिति जुगुलिं नेवा गुथिं थुकी केन्द्रित जुया आन्दोलन न्ह्याकल धासा बांलाई ताया ।

– उपत्यकाया आदिवासी जुयाचोंपिं नेवात थगु भूमिइ बुलुहु अल्पमत जुया वनाचोंगु दु थ्वैत पनेमा धैगु खंय ?
आदिवासी अधिकार धैगु थगु भूमि, प्रदेश, साँस्कृतिक, आर्थिक सामाजिक, राजनीतिक अधिकार ख । उपत्यकाय नेवात आदिवासी जूगुलिं थ्व फुक्क आधारय थिमिगु अधिकार सुरक्षित जुइमाल । थन अमित विस्थापित यायेगु अस्तित्व छखे लाइगु ज्या जुइके मजिल । तर थौं देश दुने पहाड, मधेश तराइलय जक मखु विदेशी भारतीय आप्रवासी थ्यंक वया नेवातयत विस्थापित यानाचोंगु दु । थुकि याना थनया आदिवासी नेवात अल्पमतय लानाचोंगु दु । सरकारं थ्व क्रमयात याकनं पनेमा ।

– तर आवास तथा भौतिक योजना मन्त्री बलबहादुर राइजुं टेलिभिजन अन्तरवार्ताय आदिवासीतयसं थ्व खंय उजुर मयायेकं सरकारं छुं यायेमछिं धाल नि ?
निश्चय नं थ्व थायया आदिवाीया नातां नेवातयसं थगु आर्थिक, साँस्कृतिक, भाषिक, सामाजिक, प्रादेशिक हकया खं थपिस हे ल्होनेमागु ला ख । तर थौं उपत्यकाय अधिराज्यभरं वयाचोंगु आप्रवासन अले विदेश वयाचोंगु आप्रवास पनेगु ज्या ला सरकारयागु हे ख । थौं थन अपोयाचोंगु जनसंख्यां ल विजुली लगायत हरेक चीजया संकट वयेधुंकल । नेपालया भाषा, कला संस्कृतिया केन्द्रया रुपय नांदंगु नेवा जाति थ्व उपत्यकाय गुगु ढंगं आप्रवासं अपोयावगु दु थुकिं थनया भाषा, कला संस्कृतिलिसें नेवा जातियात अस्तित्वहीन यानायंकाचोंगु दु । थ्व खंय नेवात इलय हे सचेत जुया जबर्जस्त आवाज तयेमागु ला द हे दु लिसें थ्व खंय थनया राजनीतिक पार्टीतसें नं स तयेमागु ख । तर छुं यानाचोंगु मदु । गथे उपत्यकाया आदिवासी नेवातयगु् थाय जूगुलिं अमिगु नितिं थ्व थाय सुरक्षित जुइमा धासा अथे हे तामाङ्ग, गुरुङ्ग, थारु वा मेगु छुं नं जातिया विशेष थाय्या सुरक्षा व जातिया संरक्षण यायेगु ज्या सरकारं यायेमा । थुकिया नितिं छगू राष्ट्रिय नीति हे पिदनेमा । अन्तरराष्ट्रिय रुपय हे आदिवासीतयत वयाचोंगु खतरा महसुश याना हे संयुक्त राष्ट्र संघं थ्व दंयात विश्व आदिवासी वर्ष कथं हनेगु कोछ्यूगु ख । आदिवासयिा हक हितया नितिं राष्ट्रिय अले अन्तरराष्ट्रिय स्तरं नं कार्यक्रम वयेमा । थपिनि अस्तित्वया नितिं थपिसं यायेगु ला दहे दु ।
– नेवातयसं उपत्यका थगु थाय जूगुलिं मेन्ति दुकाये मजिल धाइबले थ्वैत साम्प्रदायिक नारा मधाइला ?
थगु अस्तित्व, जातिया रक्षा व थगु अधिकारया नितिं याइगु ज्यायात साम्प्रदायिक धाये फैमखु । मेगु जातिया अधिकार कोत्यलेगु यात धासा जक साम्प्रदायिक जुइ । थौं उपत्यका आप्रवासी समस्यां गुगु स्थिति बोलंकाचोंगु दु वैत पनेत आदिवासी नेवातय अस्तित्व व सम्मान अले नेवातय भाषा, कला, संस्कृति रक्षाया नितिं उपत्यकायात नेवातय स्वायत्त क्षेत्र नं दयेके मालेफु । राजनीतिक रुपं उपत्यका नेवातय स्वायत्त क्षेत्र दयेकेगु माग यायेमागु अवस्था नं वये धुंकल । मखुसा देश दुनेया आप्रवासं जक मखु विदेशी भारतीय आप्रवासया गुगु क्रम अपोयाचोंगु दु थुकिं ला नेवातयत विस्थापित जुइत बाध्य याइगुलिसें तचोकं अल्पमतय लाकायंकीगु व नेवा जातिया अस्थित्व हे खतराय लाकेफु ।

(साभार स् इनाप वा पौ नेपाल संवत १११३ जुन ९, १६ व २३ १९९३ दं ११ ल्याः २२, २३ व २४)